Krajan.

♣Katholska protyka♠

za Hornju Łužicu

♣na přestupne lěto♠

1880.

Tſinaty lětnik.

♣J. S.♠

♣W Budyšinje.♠

♣Z nakładom towaŕstwa ss. Cyrilla a Methoda.♠

♣W kommissiji J. E. Smolerja.♠

Cźiſchcź Smolerjec knihicźiſchcźeŕnje w macźicžnym domje w Budyſchinje.

<pb n="2"/>

♣I.♠ Lěto 1880 je pſcheſtupne lěto, ma 366 dnow a dawaja jomu mjeno po
Měſacžku (#).

♣II. Róčne protyčne znamjenja.♠

1) Njedźelſki piſmik: ♣dc.♠

2) Złota licžba: 19.

3) Epakty: ♣XVIII.♠

4) Wobwod ſłónca: 13.

♣III. Zaćmića.♠

1) Słónca: Ze ſchtyrjoch zacźmicźow je pola nas jeno poſlednje widźecź.
(Prěnje, doſpołne, 11. a 12. januarja w Cźichim Morju; druhe 7. jul. w
južnej Americy a Africy; tſecźe 2. dec. w južnych polarnych krajach.)
Schtwórte, 31. decembra, budźe pola nas widźecź. Zapocžatk 3 h. 2 m.
popołdnju, kónc 4 h. 25 m. Zacźmi ſo ¼ ſłóncžnoho pſcheměra.

2) Měſacžka: Měſacžk zacźmi ſo dwójcy cyły: 22. jun., ſchtož budźe w
Americy, Auſtraliji a Aſiji, a 16. decembra, ſchtož budźe též pola nas
widźecź. Zapocžatk doſpołnoho zacźmicźa budźe popołdnju 3 h. 51 m.;
tehdom budźe měſacžk pola nas runje ſkhadźecź. Kónc zacźmicźa: 6 h. 31
m.

♣IV. Štyri lětne časy.♠

1) Nalěcźo zaſtupi 20. měrca rano w 6 hodź. Dźeń a nóc ſo runataj.

2) Lěcźo zaſtupi 21. junija rano w 3 hodź. Najdlěžſchi dźeń a
najkrótſcha nóc.

3) Nazyma zapocžnje ſo 22. ſeptembra popołdnju w 5 hodź. Dźeń a nóc ſo
runataj.

4) Zyma ſo zapocžina 21. decembra dopołdnja w 11 hodź. Najkrótſchi dźeń
a najdlěžſcha nóc.

♣V. Kwatembry abo suche dny.♠

1) We poſcźe: 18., 20. a 21. februarja.

2) Po ſwjatkach: 19., 21. a 22. meje.

3) Nazymu: 15., 17. a 18. ſeptembra.

4) W advencźe: 15., 17. a 18. decembra.

♣VI. Njebjeske znamjenja zwěrjatnika.♠

# boran, # law, # tſělnik,

# byk, # knježna, # kozoróžk,

# dwójnikaj, # waha, # wódny muž,

# rak, # ſchkorpion, # rybje.

♣VII. Póstne dny.♠

1) Połny póſt (†*): za dźeń jedynkrócźne doſpołne naſycźenjo z
woſtajenjom mjaſnych jědźow.

2) Wſchědny póſt (†): ſame woſtajenjo mjaſnych jědźow.

3) Wolóženy póſt (*): za dźeń jedynkrócźne doſpołne naſycźenjo z
dowolnoſcźu mjaſnych jědźow.

♣VIII. Kraje a jich wjeŕchojo.♠

Badenſka: 278 □ mil.; 1,507,179 wob.; arcwójwoda Bjedrich, rodź. 9.
ſept. 1826. Bajerſka: 1377 □ m.; 5,022,990 wob.; kral Ludwik ♣II.,♠
rodź. 25. aug. 1845. Belgiſka: 534 □ m.; 5,336,185 wob.; kral Leopold
♣II.,♠ rodź. 9. hapr. 1835. (Cyrkwinſki ſtat: 214 □ m.; 836,704 wob.;
bamž Leo ♣XIII.♠ (Joachim Pecci), rodź. 2. měrca 1810, wuzwoleny 20.
febr. a krónow. 3. měrca 1878.) Danſka: 696 (+ 4104) □ m.; 1,903,000 (+
1,200,000) wob.; kral Khryſtian ♣IX.,♠ rodź. 8. hapr. 1818. Francowſka:
9599 (+ 15,139) □ m.; 36,905,788 (+ 6,009,896) wob.; pſchedſyda
republiki Jules Gr♣é♠vy. Grichiſka: 910 □ m.; 1,457,894 wob.; kral Jurij
♣I.,♠ rodź. 24. dec. 1845. Holland (Nižozemſka): 596 (+ 32,939) □ m.;
3,673,290 (+ 22,277,298) wob.; kral Wilhelm, rodź. 18. febr. 1817.
Italſka: 5375 □ m.; 25,964,450 wob.; zjen. pod kralom Humbertom, rodź.
14. měrca 1844. Jendźelſka: 5763 (+ 246,468) □ m.; 33,799,676 (+
267,640,550) wob.; kralowna Viktoria, rodź. 24. meje 1819. Němſka: 9888
□ m.; 42,726,920 wob.; khěžor Wilhelm ♣I.,♠ wozjewjeny 18. januara 1871.
Portugal: 1623 (+ 34,888) □ m.; 4,299,000 (+ 11,234,149) wob.; kral
Ludwik Filip, rodź. 31. okt. 1838. Pruſka: 6392 □ m.; 25,742,496 wob.;
khěžor-kral Wilhelm ♣I.,♠ rodź. 22. měrca 1797. Rakuſka: 11,306 □ mil.;
37,350,000 w.; (16,284,167 Słowjanow); khěžor Franc Józef ♣I.,♠ rodź.
18. aug. 1830. Rumunſka: 2197 □ m.; 4,700,000 wob.; wjeŕch Korla ♣I.,♠
rodź. 28. hapr. 1839. Ruſka: 377,056 □ m.; 71,910,980 (+ 13,490,367)
wob.; khěžor Alekſander ♣II.,♠ rodź. 29. hapr. 1818.

Sakſka: 271,<sub>83</sub> □ m.; 2,760,342 wob.; (73,349 katholikow,
52,097 Serbow). Kral Albert ♣I.,♠ rodź. 23. hapr. 1828, na trón
pſchiſchoł 29. okt. 1873, zwěr. 18. jun. 1853 z Karolu wot Waſa, rodź.
5. aug. 1833. — Prynceſna Hilžbjeta, rodź. 4. febr. 1830, wudata
wójwodźe Ferdinandej wot Genua. — Prync Jurij, rodź. 8. aug. 1832,
wožen. 11. meje 1859 z Hanu Mariju, ſotru portug. krala, rodź. 21. jul.
1843; jeju dźěcźi ſu: Mathilda, rodź. 19. měrca 1863; Bjedrich, rodź.
25. meje 1865; Marija, rodź. 31. meje 1867; Jan Jurij, rodź. 10. jul.
1869; Maks, rodź. 17. nov. 1870; Albert, rodź. 25. febr. 1875.

Serbiſka: 761 □ m.; 1,570,000 wob.; wjeŕch Milan ♣IV.,♠ Obrenowicź,
rodź. 4. aug. 1852. Schpaniſka: 9200 (+ 7762) □ m.; 16,835,000 (+
8,091,328) wob.; kral Alfons ♣XII.,♠ rodź. 28. nov. 1857, (we wukraju:
kral Korla ♣VII.♠ abo Don Karlos). Schwajcaŕſka: 752 □ m.; 2,669,147
wob. Schwejdowſka: 13,775 □ m.; 6,302,542 wob.; kral Oſkar ♣II.,♠ rodź.
21. jan. 1829. Turkowſka: 38,934 □ m.; 6,361,000 (+ 18,286,465) wob.;
ſultan Abdul Hamid ♣II.,♠ rodź. 22. ſeptembra 1842. Würtembergſka: 354 □
m.; 1,881,505 wob.; kral Korla ♣I.,♠ rodź. 6. měrca 1823.

<pb n="3"/>

Wopomnjenja hódne dny.

1. Nowe lěto.

2. Landtag.

7. Dowolenjo kwaſnych wjeſelow.

25. Ptacži kwas.

♣I. Hermanki.♠

2—15. Lipſk (nowolětna maſa).

5. Kulow ſk.

7. Njeſwacžidło ſk.

12. Grünberg kń. ſk. kl. Kinſpork ſk.

19. Liebenthal ſk.

21. Wulke Zdźary ſk. kl.

26. Lubań kl. Łukow kń. ſk. kl.

31. Budyſchin ſk.

♣NB.♠ ſk. rěka ſkótny, kl. klamaŕſki, kń. kóńſki a wł. wołmowy hermank.

♣II. Měsačkowe přeměnjenja.♠

# Poſledni běrtlk 5. jan. rano 7 h. 46 m.

# Młody měſacžk 11. jan. w nocy 11 h. 37 m.

# Prěni běrtlk 19. jan. rano 7 h. 38 m.

# Połny měſacžk 27. jan. dop. 11 h. 10 m.

♣III. Wjedro.♠

Kruta zyma z lońſchoho lěta traje dale; 5. zaſtupja wichory; 11. jaſna a
ſucha zyma traje dale pſchez cyły januar; 30. zaſtupi wětſikojte a
mjehſche wjedro.

Rjany ptacži kwas lubi dobre a płódne lěto.

♣IV. Cyrkwinska protyka.♠

1. Pſchikazany ſwjaty dźeń z nyſchporom.

5. Do božeje mſchě poſwjecźenjo wody, ſele a krydy. Zapocžatk ſwjecźenja
domow.

6. Swj. 3 Kralow. Pſchikazany ſwjaty dźeń. Do božeje mſchě ſo woruch a
mara ſwjecźi.

18. Tež „Stoł ſwj. Pětra w Romje.“

19. W Khróſcźanſkej woſadźe a w Róžeńcźe lubjeny póſtny dźeń k cžeſcźi
ſwj. martrarja Boſcźana za zwarnowanjo pſched morom a ſtraſchnej
khoroſcźu.

20. Lubjeny ſwjaty dźeń z nyſchporom w Khróſcźanſkej, Njebjelcžanſkej,
Radwoŕſkej a Kulowſkej woſadźe, w klóſchtrje Marijnej Hwězdźe a w
Róžeńcźe. — W Khróſcźicach a Njebjelcźicach doſpołny wotpuſtk bratrſtwa
ſwj. Boſcźana. — W Kulowje titularny ſwjedźeń bratrſtwa „tſělnikow“ z
doſpołnym wotpuſtkom za ſobuſtawy bratrſtwa „tſělnikow“ a „ſkapulira“;
tež ſwjedźeń towaŕſtwa „Jězuſowoho dźěcźatſtwa“ z doſpołnym wotpuſtkom a
božej mſchu za wotemrjete ſobuſtawy.

21. Cyrkwinſki ſwjaty dźeń. W Khróſcźicach we 8 h. boža mſcha za
bratrſtwo ſwj. Boſcźana.

Jadrjeſchka.

Pod tutym napiſmom pſchinjeſe „Krajan“ za dalſche rozmyſlenjo ſłowo
Swjatoho abo ſławnoho. Mjenuje je jadrjeſchka, dokelž w tajkich ſłowach,
kaž w jadrjeſchku najbóle zakhowana leži hłuboka mudroſcź žiwjenja.

Kóžde lěto pſchinjeſe nowe pſcheměnjenja a pruhowanja; „wſcho pak ſłuži
k dobromu tym, kiž Boha lubuja.“

Khumſcht rycžecź ſchtož ſo ſłuſcha, nawuknjeſch z mjelcženjom. S.
Baſilius.

<pb n="4"/>

Wopomnjenja hódne dny.

1. Kralowſke dawki.

10. Póſtnicy. Skóncženjo kwaſnych a toho runjecźa wjeſelow.

20. Wuzwolny dźeń Joho Swjatoſcźe bamža Leona ♣XIII.♠ (1878).

♣I. Hermanki.♠

3. Gaſyn ſk. kl. Žarow kl. Kulow ſk. kl. — 4. Njeſwacžidło ſk. Radeberg
ſk. — 7. Kalawa kń. ſk. kl. — 9. Zhorjelc ſk. kl. Wojerecy ſk. kl.
Woſtrowc kl. Hainspach kl. — 10. Brody ſk. kl. — 11. Wulki Hajn ſk.
deſki. — 12. Wulki Hajn kl. — 13. Grünberg wołm. — 14. Drěwk ſk. Leisnig
kń. Trěbule kl. — 16. Biſkopicy ſk. Luboraz ſk. kl. Hródk ſk. kl. — 17.
Barſchcź kń. ſk. kl. — 21. Wětoſchow kń. ſk. — 23. Nowoſalc kl. Miſchno
ſk. — 24. Dobroług ſk. — 28. Žitawa kl. Lubin kń. ſk. Rukow kń. ſk.

♣II. Měsačkowe přeměnjenja.♠

# Poſledni běrtlk 3. februarja pop. 4 h. 36 m.

# Młody měſacžk 10. februarja pſchip. 12 h. 15 m.

# Prěni běrtlk 18. februarja rano 4 h. 43 m.

# Połny měſacžk 26. februarja rano 2 h. 19 m.

♣III. Wjedro.♠

Februar zapocžnje z miłym wjedrom; 3. pokhmurjene a zymne hacž do 6.;
potom zas rjenje; 10. ſněh a deſchcź; 13. zas ſněh a potom kruta zyma
hacž do kónca.

♣IV. Cyrkwinska protyka.♠

2. Swjaty dźeń. — Do božeje mſchě ſwjecźenjo ſwěcžkow a wobkhad.

We Radworju měſacžna njedźela bratrſtwa Jězuſoweje ſmjertneje
ſtyſknoſcźe k wuproſchenju zbóžneje ſmjercźe.

Pſchiſp.: Radwoŕſke bratrſtwo „Jězuſoweje ſmjertneje ſtyſknoſcźe“ dźerži
zjawnu zhromadnu cyrkwinſku pobožnoſcź:

♣a)♠ kóždy pjatk rano, ♣b)♠ kóždu prěnju njedźelu měſaca popołdnju, ♣c)♠
kóždu njedźelu po ſuchich dnach popołdnju, ♣d)♠ njedźelu po wſchěch
duſchach a pjatu njedźelu poſta, na kotrymajž dnomaj je doſpołny
wotpuſtk.

3. Cyrkwinſki ſwjaty dźeń. Po božej mſchi ſwjecźenjo ſwěcžkow k cžeſcźi
ſwj. Błažija a žohnowanjo ſchijow.

10. Popołdnju zdali ſo wſchitke wupyſchenjo z wołtarjow.

11. Popjelna ſrjeda. Cyrkwinſki ſwjaty dźeń; do božeje mſchě ſwjecźenjo
popjeła a potruſchenjo z nim. Połny póſt, t. r. za dźeń jedynkrócźne
doſpołne naſycźenjo z woſtajenjom mjaſnych jědźow. Tajki póſt je tudy z
†* woznamjenjeny.

Zapocžatk ſchtyrcycźidnowſkoho poſta a jutrowneje ſpowjedźe.

12. Wolóženy póſt, t. r. za dźeń jedynkrócźne doſpołne naſycźenjo z
dowolnoſcźu mjaſnych jědźow. Tajki póſt maja z wuwzacźom njedźel wſchě
dny 40dnowſkoho poſta, na kotrychž połny póſt njeje, dale ſoboty wo
ſuchich dnach a vigilije pſched Swjatkami, pſched ſwjedźenjemi: ſwjateju
Pětra a Pawoła, ſwj. Marije donjebjeswzacźa a wſchěch Swjatych. Tónle
póſt je tudy z * woznamjenjeny.

15. W Dreždźanach w dwórſkej cyrkwi ½9 hodźin boža mſcha z woprawjenjom
a ſerbſkim prědowanjom.

18., 20. a 21. Kwatember abo ſuche dny; 18. a 20. połny, 21. wolóženy
póſt.

20. Wuzwolny dźeń J. Swjat. bamža Leona ♣XIII.♠

22. Njedźela po ſuchich dnach.

25. Swjaty dźeń z prědowanjom.

<pb n="5"/>

Wopomnjenja hódne dny.

2. Narodny dźeń Joho Swjatoſcźe bamža Leona ♣XIII.♠ (1810).

20. Zapocžatk nalěcźa. Dźeń a nóc ſo runataj.

31. Kralowſka renta.

♣I. Hermanki.♠

1. Halſchtrow ſk. kl. Žitawa kń. ſk. Rychwałd ſk. kl. Žahań ſk. kl.
Słanknow kń. ſk. kl. Kulow ſk.

2. Bart ſk. Kroſno ſk. kl. Eiſenberg ſk. Ruland ſk.

3. Njeſwacžidło ſk. Wrótſław kń. ſk. Wóſpork ſk.

6. Zły Komorow kń. ſk.

8. Biſkopicy ſk. Stare Dreždźany kl. Rychbach ſk. kl. Gubin kń. ſk. Zły
Komorow kl.

9. Łaz ſk. kl.

13. Lubnjow ſk.

15. Bjarnacźicy ſk. kl. Lubij kń. ſk. Połcžnica ſk. Luboraz ſk. kl.
Lubnjow kl. Miſchno kl. Mužakow ſk. kl.

16. Picń kń. ſk. kl.

17. Wulke Zdźary ſk. kl.

18. Kamjenc ſk. Zhorjelc ſk. Beſkow ſk.

20. Budyſchin ſk. kl. Kalawa kń. ſk. Łukow kń. ſk. Trěbule lan. kń. ſk.

23. Barſchcź kn. ſk. kl. Gaſyn ſk. kl. Kulow ſk. kl.

30. Schěrachow kl. Dźěže ſk. kl.

31. Stare Dreždźany kń.

♣II. Měsačkowe přeměnjenja.♠

# Poſledni běrtlk 4. měrca w nocy 12 h. 4 m.

# Młody měſacžk 11. měrca w nocy 1 h. 45 m.

# Prěni běrtlk 19. měrca w nocy 1 h. 34 m.

# Połny měſacžk 26. měrca w nocy 2 h. 21 m.

♣III. Wjedro.♠

Měrc zaſtupi z miliſchim wjedrom a macža hacž do 9.; dale njelubozne
wjedro; wot 13.—16. ſylniſchi deſchcź; 18.—20. pada woſchkrot; tež dale
je jěra zyma z deſchcźom a wichorami hacž do 29.; 31. zas deſchcź.

♣IV. Cyrkwinska protyka.♠

13. Popołdnju ſo bože martry a ſwjecźata na wołtarjach z fijałkojtej
płachtu zawěſcha.

14. Njedźela cźeŕpjenja. W Radworju titularny ſwjedźeń bratrſtwa
„Jězuſoweje ſmjertneje ſtyſknoſcźe“ a doſpołny wotpuſtk.

19. Cyrkwinſki ſwjaty dźeń.

21. Do božeje mſchě ſwjecźenjo bołminy a wobkhad. Paſſion ſwj. Mateja.

23. Paſſion ſwj. Marka.

24. Paſſion ſwj. Lukaſcha.

25. Pſchikazany ſwjaty dźeń (Pſchizjewjenja ſwj. Marije) za
kſcheſcźanſki lud. W cyrkwi ſwjecźi ſo Zeleny ſchtwórtk. Tohodla je Boža
martra z běłej płachcźicžku zawěſchena. Prěnje ſwj. woprawjenjo dźěcźi.
Po „Gloria“ zwjazanjo zwonow. Po božich ſłužbach wotkrywanjo wołtarjow.

26. Boža martra z cžornej płachcźicžku zawěſchena. Ceremonije. Wotkrycźo
a cžeſcźenjo Jězuſowoho ſwj. kſchiža. Prědowanjo. Boža mſcha z
pſchedpſchežohnowanym woporom. Paſſion ſwj. Jana. Wobkhad z božim Cźěłom
k božomu rowej. Nyſchpor.

27. Do božeje mſchě žohnowanjo wohenja, jutrowneje ſwěcy a kſchcźeńſkeje
wody. Pſchi „Gloria“ wotwjazanjo zwonow. — Wjecžor bože horjeſtacźo.

28. ♣Vidi aquam.♠ Doſpołny wotpuſtk. Proceſiony „kſchižerjow“ w
Khróſcźicach, Kulowje, Ralbicach, Njebjelcžicach a Wotrowje.

29. Pſchikazany ſwjaty dźeń.

30. Swjaty dźeń. Proceſiony do Róžanta dźeja.

<pb n="6"/>

Wopomnjenja hódne dny.

1. Dawk za wopaleńſku pokładnicu.

4. Narodny dźeń Joho Miłoſcźe biſkopa Franca (1811).

5. Dowolenjo kwaſnych wjeſelow.

23. Narodny dźeń Joho Majeſtoſcźe krala Alberta (1828).

♣I. Hermanki.♠

5. Kinſpork ſk. Póckowy kl. Wóſpork ſk. Wrótſław kń. ſk. Khocźebuz kń.
ſk. kl. Kulow ſk.

7. Njeſwacžidło ſk. Radeberg ſk.

8. Radeberg kl.

10. Drěwk ſk.

12. Lipſk (jutrowna maſa, 12.—18. bětnaŕſki tydźeń, 19.—25. maſa). Pirno
kl.

13. Brody ſk. kl. Damna ſk. kl.

17. Zły Komorow kń. ſk. Wětoſchow kń. ſk.

19. Rakecy kl. Ramnow ſk. kl. Stołpin ſk. kl. Seidenberg ſk. kl. Zły
Komorow kl. Wětoſchow kl.

20. Žarow włm.

23. Žarow kń. ſk.

24. Budyſchin ſk. Dobroług ſk.

26. Biſkopicy kl. Wojerecy ſk. kl. Luboraz ſk. kl. Łukow kń. ſk. kl.

27. Ruland ſk.

28. Połcžnica ſk. Rumburg ſk. kl. Ruland kl.

29. Beſkow ſk.

♣II. Měsačkowe přeměnjenja.♠

# Poſledni běrtlk 2. hapryla dop. 7 h. 10 m.

# Młody měſacžk 9. hapryla pop. 4 h. 5 m.

# Prěni běrtlk 17. hapryla wjecžor 8 h. 12 m.

# Połny měſacžk 24. hapryla w nocy 11 h. 48 m.

♣III. Wjedro.♠

Tež hapryl je wětſikojty a deſchcźojty hacž do 9., tu zaſtupi rjeńſche
nalětne wjedro, njetraje pak dołho; 17. zas pſcheměnjate a zymne; 21.
rjeńſcho; 24. deſchcź hacž do kónca.

Suchi měrc, mokry hapryl a zymna meja Wjele žita, ſadu, ſyna pſcheja.

♣IV. Cyrkwinska protyka.♠

25. Cyrkwinſki ſwjaty dźeń. Próſtny wobkhad.

Jadrjeſchka.

„Wopytuj tajke towaŕſtwo, kotrež je Boha doſtojne a ſpominaj ſtajnje na
tamne ſłowa japoſchtoła: „Złe towaŕſtwa kaža dobre pocžinki.“

Tertullian.

„Wotrjekńmy ſo liwkoſcźe, pſchetož ta je ſtraſchna za nas a pohnuje
Boha, zo nas zacźiſnje.“ S. Bernard.

„Tež to hižo je wulke zło, nicžo dobre njecžinicź.“ S. Fr. ze Sales.

„Wſchitko, ſchtož ſwět nam wulke pokazuje, njeje nicžo druhe hacž
molenjo, ſlepjenjo a łža.“

S. Fr. ze Sales.

„Wobkedźbuj kruty rjad w žiwjenju, a rjad zaſy tež tebje zdźerži.“ S.
Bernard.

„Njeje nicžo wulke, dobre zapocžecź; je dokonjecź, to jenicžcy je
doſpołne.“

S. Hawſchtyn.

„Ženje ſym njewidźał, zo by ſchtó, kiž bě ſobuželny a darniwy pſchecźiwo
ſwojomu bližſchomu, njezbóžneje ſmjercźe wumrjeł.“ S. Hawſchtyn.

<pb n="7"/>

Wopomnjenja hódne dny.

1. Wałpora.

3. Kſchižowny tydźeń.

♣I. Hermanki.♠

1. Bart ſk. kl. Žitawa kń. ſk. kl. Kalawa kń. ſk.

2. Hainspach kl.

3. Kamjeńc ſk. kl. Lubij ſk. kl. Gubin kń. ſk. kl. Kulow ſk.

5. Njeſwacžidło ſk. Rukow kń. ſk.

8. Lubin kń. ſk. Trěbule kń. ſk.

10. Biſkopicy ſk. Kinſporkſk. Wóſpork ſk. Žahan ſk. kl. Słanknow kń. ſk.
kl. Hródk ſk. kl.

11. Kinſpork kl. Barſchcź kń. ſk. kl. Gaſyn ſk. kl.

12. Eiſenberg ſk. kl.

13. Khocźebuz wóſk. a ſk. Kroſno wł.

18. Wołbramecy kl. Kulow ſk. kl.

19. Grünberg kń. ſk.

24. Miſchno kl.

25. Picń kń. ſk.

29. Wojerecy wł. Lubnjow ſk.

31. Zhorjelc ſk. kl. Wulki Hajn ſk. deſki.

♣II. Měsačkowe přeměnjenja.♠

# Poſledni běrtlk 1. meje pop. 2 h. 50 m.

# Młody měſacžk 9. meje dop. 7 h. 14 m.

# Prěni běrtlk 17. meje dop. 11 h. 22 m.

# Połny měſacžk 24. meje dop. 7 h. 36 m.

# Poſledni běrtlk 30. meje w nocy 11 h. 51 m.

♣III. Wjedro.♠

Meja zapocžnje ſo pſcheměnjata; 9. pſchinjeſe deſchcź z wětrami; deſchcź
popuſchcźi, ale 17. zas wjac deſchcźa z jěrym wjedrom, kotrež
pokhmurjene tež dale traje. Kónc meje, 30. pſchinjeſe rjany cžas.

Mokre Swjatki, tucžne Hody.

♣IV. Cyrkwinska protyka.♠

Pſchedſp.: W meji je mejſki nyſchpor we Budyſchinje, Wotrowje, Marijnej
Hwězdźe, Khróſcźicach, Róžeńcźe a Kulowje.

1. Swjaty dźeń z prědowanjom.

3. Cyrkwinſki ſwjaty dźeń.

3. 4. a 5. Wobkhady kſchižownoho tydźenja.

6. Pſchikazany ſwjaty dźeń. Po ſcźenju zdalenjo horjeſtacźa, jutrowneje
ſwěcžki a zawěſchenoho kſchiža. Tež ſo ſwjecźi na 6. meje cyrkwinſki
ſwjaty dźeń ſwj. Jana pſched łacźonſkimi wrotami, dźeń zakitarſtwa
cyłeje biſkopſkeje woſady.

9. We dwórſkej cyrkwi w Dreždźanach ſerbſke prědowanjo.

14. We Wotrowje rano (po ½6 hodź.) wotkhad proceſiona do Krupki.

15. Sobota pſched Swjatkami. Vigilny (wolóženy) póſt. Wobnowjenjo dupy.

16. Tež ſwj. Jana Nepomucenſk.

17. Pſchikazany ſwjaty dźeń.

18. Swjaty dźeń. Proceſiony do Róžanta dźeja.

19. 21. a 22. Póſt ſuchich dnow abo kwatember. 19. a 20. połny póſt
(jenokrócźne naſycźenjo a zdźerženjo mjaſnych jědźi); 22. wolóženy póſt
(jenokrócźne naſycźenjo).

22. Kónc jutrowneje ſpowjedźe.

23. Zaſy ♣Asperges me.♠

27. Pſchikazany ſwjaty dźeń ze ſwjecźenjom pſchez 8 dnow. Swjedźeńſki
wobkhad z božim Cźěłom k ſchtyrjom wołtaŕkam.

<pb n="8"/>

Wopomnjenja hódne dny.

21. Zapocžatk lěcźa. Najdlěžſchi dźeń z najkrótſchej nocu.

27. Sydom ſpancow.

30. Kralowſka renta.

♣I. Hermanki.♠

1. Wulki Hajn kl. Hródk wł.

2. Njeſwacžidło ſk. Wjelecźin kl.

3. Kalawa wł. Khocźebuz ſk.

5. Lubin ſk.

7. Lubań kl. Kulow ſk.

8. Kroſno ſk. kl.

9. Khocźebuz wł.

10. Kalawa wł. Lubin wł. Khocźebuz ſk.

14. Rychwałd ſk. kl.

16. Radeberg ſk.

17. Kalawa wł. Khocźebuz ſk.

21. Halſchtrow ſk. Hucźina ſk. kl. Mužakow ſk. kl.

22. Gaſyn ſk. kl.

24. Brody ſk. kl. Khocźebuz ſk.

28. Nowe Dreždźany kl. Rychbach ſk. kl. Wrótſław kń. ſk. Drěwk ſk.
Luboraz ſk. kl. Žarow kń. ſk. kl.

♣II. Měsačkowe přeměnjenja.♠

# Młody měſacžk 7. jun. w nozy 10 h. 53 m.

# Prěni běrtlk 15. jun. w nozy 10 h. 49 m.

# Połny měſacžk 22. jun. pop. 2 h. 43 m.

# Poſledni běrtlk 29. jun. dop. 10 h. 55 m.

♣III. Wjedro.♠

Junij je wot ſpocžatka rjany; cźopłota roſcźe a traje pſchez wjetſchu
połojzu junija; połny měſacžk 22. pſchinjeſe pſcheměnjate wjedro,
hrimanja, 29. wjele deſchcźa.

Kajkež žně ſu byłe ſynowe,

Tajke lohcy budźa zornowe.

Hdyž na 7 ſpancow deſchcźuje, budźe 7 abo tola 4 njedźele deſchcź.

♣IV. Cyrkwinska protyka.♠

3. Cyrkwinſki ſwjaty dźeń z wobkhadom z Božim Cźěłom.

16. Swjedźeń ſwj. Benna, patrona diöceſy a ſerbſkoho kraja.

24. Swjaty dźeń.

28. Vigilny (wolóženy) póſt.

29. Pſchikazany ſwjaty dźeń. Doſpołny wotpuſtk dla kſcheſcźanſkeje
wucžby.

Jadrjeſchka.

„Najwjacy ludźi žada dźiwy hako znamjo ſwjatoho žiwjenja; ja pak ſtaju
hłuboko wobkrucźenu a wutrobnu ponižnoſcź wyſche, dyžli móc morwych
wubudźicź.“ S. Pachomius.

„Bóh njeměri naſchu doſpołnoſcź po mnohoſcźi wěcow, kotrež za njoho
cžinimy, ale po waſchnju, kak je cžinimy.“ S. Fr. ze Sales.

Hdyž zaſtojnicy ſwjatoho krala Ludwika tutomu wo zakonju rycžachu, zo
maja bohahanjerjo do hubow paleni bycź, wotmołwi kral: „Rad lubje chcył
ſwojej hubje dacź k palenju, hdy by ſo z tym hrěch bohahanjenja (a
klecźa) z mojoho kraleſtwa wotſtronicź hodźał.“

„Naſcha zabawa dyrbi najbóle woſłódźena bycź z měrnej wjeſołoſcźu.“

S. Fr. ze Sales.

<pb n="9"/>

Wopomnjenja hódne dny.

22. Zapocžatk pſowych dnow.

28. Wuzwolny dźeń budyſchinſkoho tachanta Franca (1875).

♣I. Hermanki.♠

1. Khocźebuz ſk. Zły Komorow kń. ſk. kl.

2. Huſka ſk. kl.

3. Kalawa kń. ſk. Lubin ſk.

5. Bjarnacźicy ſk. Dźěže ſk. kl. Trěbule kń. ſk. kl. Kulow ſk. Kalawa
kl.

7. Njeſwacžidło ſk.

8. Khocźebuz ſk.

10. Łukow ſk.

12. Biſkopicy ſk.

13. Barſchcź kń. ſk. kl.

19. Lubij kń. ſk. Połcžnica ſk. Wrótſław kń. ſk.

20. Połcžnica kl.

21. Radeburg ſk.

24. Žitawa kń. ſk. Lubin ſk.

26. Nowy Gersdorf kl. Wóſpork ſk.

27. Połcžnica ſk. Žarow kń. ſk.

29. Kamjenc ſk.

♣II. Měsačkowe přeměnjenja.♠

# Młody měſacžk 7. julija pop. 2 h. 19 m.

# Prěni běrtlk 15. julija dop. 7 h. 13 m.

# Połny měſacžk 21. julija w nocy 10 h.

# Poſledni běrtlk 29. julija w nocy 12 h. 38 m.

♣III. Wjedro.♠

Deſchcźojte wjedro traje tež z junija dale; wot 7. wětſikojte a
pſcheměnjate a traje z krótkimi pſchetorhnjenjemi pſchez wjetſchi dźěl
julija; 28. ſo wuwjedri; 29. rjenje hacž do kónca.

Hdyž ſo na Domapytanja deſchcźik dźe, budźe drje 4 njedźele dołho
deſchcź. — Wjedro na 7 bratrow traje 7 njedźeli dołho. — Cźopły, ſwětły
ſ. Jakub — zymne Hody.

♣IV. Cyrkwinska protyka.♠

2. Swjaty dźeń. Proceſiony do Róžanta dźeja.

3. Lubjeny ſwjaty dźeń Njebjelcžanſkeje woſady z prědowanjom a z
wobkhadom wokoło polow.

16. Swjedźeń ſkapulira.

22. Swjaty dźeń. Kermuſcha we Schpitalu.

25. Swjaty dźeń.

26. Cyrkwinſki ſwjaty dźeń.

28. Wuzwolny dźeń budyſchinſkoho tachanta Franca. (1875.)

30. Rano w ½6 hodź. wotkhad proceſiona z Khróſcźic k ſwjatej Hanje, do
Filipsdorfa a Rumburga.

31. Rano w ½6 h. wotkhad proceſiona z Budyſchina do Rumburga.

Jadrjeſchka.

„Nicžo na ſwěcźe njeje tak mócne, jenoho muža polěpſchicź a joho duſchu
k dobromu nawjedowacź, kaž rozomna a póccźiwa mandźelſka.“ S.
Khryſoſtomus.

„Pomoc z njebjes ſo nam jenož tehdom da, hdyž ſo ſtracha (k hrěchej)
bojimy a jomu ſo lohkomyſlnje njewuſtajamy.“ S. Cyprian.

„Najlěpſche ſwojich ſkutkow dyrbimy zakhowacź, zo njebychu wot druhich
widźane byłe, khiba wot Boha.“ S. Fr. ze Sales.

<pb n="10"/>

Wopomnjenja hódne dny.

1. Kralowſke dawki (2. połojca).

23. Kónc pſowych dnow.

♣I. Hermanki.♠

2. Grünberg kń. ſk. kl. Kulow ſk. kl.

3. Eiſenberg ſk.

4. Njeſwacžidło ſk.

7. Budyſchin ſk. kl. Zły Komorow kń. ſk.

9. Kinſpork ſk. Gubin kń. ſk.

10. Bart ſk. Łaz ſk. kl. Dobroług ſk.

16. Zhorjelc ſk. kl. Połcžnica ſk. Ramnow ſk. kl. Rumburg kń. ſk. kl.
Žahan ſk. kl.

17. Gaſyn ſk. kl.

18. Radeberg ſk.

19. Beſkow ſk.

21. Ruland ſk. Wětoſchow kń. ſk.

23. Rumburg ſk. kl. Wětoſchow kl. Ruland kl.

24. Halſchtrow ſk. kl. Hródk ſk. kl.

25. Wulke Zdźary ſk. kl.

28. Lubnjow ſk.

30. Wóſpork ſk. kl. Khocźebuz kń. ſk. kl. Lubań kl. Łukow kń. ſk. kl.
Miſchno kl.

31. Brody ſk. kl. Trěbule kń. ſk.

♣II. Měsačkowe přeměnjenja.♠

# Młody měſacžk 6. aug. rano 4 h. 46 m.

# Prěni běrtlk 13. aug. pop. 1 h. 40 m.

# Połny měſacžk 20. aug. dop. 6 h. 16 m.

# Poſledni běrtlk 27. aug. pop. 5 h. 12 m.

♣III. Wjedro.♠

Rjane wjedro traje z julija do auguſta; młody měſacžk, 6., pſchinjeſe
deſchcź; tola ſo zas wuwjedri; wot 13. wjele deſchcźa, njewjedra; potom
zas horco hacž do 20. Na to njewjedro a wětr z deſchcźom. Wot 27. hacž
do kónca rjenje.

Rjany ſ. Ławrjenc lubi rjane nazymjo. — Wjele ſurowizny na horach
pokazuje na krutu zymu.

♣IV. Cyrkwinska protyka.♠

2. W klóſchtrje Marijnej Hwězdźe a w Rumburgu doſpołny wotpuſtk
„Porciunkula.“

10. Swjaty dźeń.

14. Vigilny (wolóženy) póſt. Rano w 7 hodź. wotkhad proceſiona z
Khróſcźic do Wölmsdorfa.

15. Pſchikazany ſwjaty dźeń. Do božeje mſche ſwjecźenjo zelow.

20. W klóſchtrje Mar. Hwězdźe doſpołny wotpuſtk.

22. W Radworju doſpołny wotpuſtk a kermuſchka.

24. Swjaty dźeń. W Njebjelcžicach doſpołny wotpuſtk bratrſtwa ſ.
Boſcźana.

29. Tež ſwjedźeń najcžiſcź. Wutroby ſ. Marije.

Jadrjeſchka.

„Njezabudźcźe wuznacźo ſwojeje wěry wſchědnje ſpěwacź, hdyž ſtawacźe a
hdyž ſo lěhacźe. Praſchej ſo potom, hacž wſchitko wěriſch, ſchtož
prajiſch, zo wěriſch, a wjeſel ſo wſchědnje ſwojeje wěry.“ S. Hawſchtyn.

„Wſcha pobožnoſcź, kiž k njerodźe wjedźe, je wopacžna. Dźěło dyrbimy
lubowacź.“

S. Zita.

<pb n="11"/>

Wopomnjenja hódne dny.

22. Zapocžatk nazymy. Dźeń a nóc ſo runataj.

30. Kralowſka renta.

♣I. Hermanki.♠

1. Njeſwacžidło ſk. Barſchcź kń. ſk.

2. Khocźebuz włm.

4. Kinſpork ſk. Žitawa kl. Kalawa ſk. kl.

6. Z̀itawa kń. ſk. Kalawa kl. Wulki Hajn ſk. Kulow ſk.

9. Mužakow ſk. kl.

11. Wulki Hajn ſk. Lubin kń. ſk.

13. Biſkopicy ſk. Nowoſalc kl. Dźěže ſk. kl. Žarow kń. ſk.

15. Radeberg ſk.

18. Miſchno ſk.

20. Kamjeńc ſk. kl. Woſtrowc kl. Rychbach ſk. kl. Gubin kń. ſk. kl.

21. Bart ſk. kl.

22. Połcžnica ſk.

23. Połcžnica kl. Khocźebuz ſk.

25. Drěwk ſk. Wojerecy włm. Trěbule len kń. ſk.

27.—10. okt. Lipſk (Michałſka maſa).

27. Biſkopicy kl. Pirno kl. Rumburg kń. ſk. kl.

29. Wjelecźin kl.

30. Huſka ſk. kl. Khocźebuz ſk.

♣II. Měsačkowe přeměnjenja.♠

# Młody měſacžk 4. ſeptembra pop. 5 h. 50 m.

# Prěni běrtlk 11. ſeptembra wjecž. 7 h. 22 m.

# Połny měſacžk 18. ſeptembra pop. 4 h. 26 m.

# Poſledni běrtlk 26. ſeptembra pſchip. 12 h. 6 m.

♣III. Wjedro.♠

September je rjany a cźopły hacž do 6.; potom pſchińdu małe mrózy,
wodnjo rjenje a cźopło; 11. tež dale rjenje; 18. deſchcźojte, ale bórzy
zas rjenje; 26. a dale: wjele deſchcźa.

Na Marije Naroda

Łaſtojcžki nas wopuſchcźa.

Kajkiž cžas je w ſeptembru, tajki budźe w měrcu.

♣IV. Cyrkwinska protyka.♠

5. Rano w ½6 wotkhad proceſiona z klóſchtra Mar. Hwězdy do Krupki.

8. Pſchikazany ſwjaty dźeń. Proceſiony do Róžanta dźeja.

12. Titularny ſwjedźeń ſerbſkeje cyrkwje we Budyſchinje a kermuſcha.

17., 19. a 20. Póſt ſuchich dnow.

21. Swjaty dźeń. Proceſion z Budyſchina do Filipsdorfa.

26. W Dreždźanach ſerbſke prědowanjo.

29. Swjaty dźeń.

Jadrjeſchka.

„Cžiń wjele najmjeńſchich wěcow!“ „Cžiń wjele, rycž mało!“ běſchtej dwě
heſle, kotrejž zbóžnoho Jana Berchmans-a do njebjes wjedźeſchtej.

„Kóždy mały tróſcht, kiž ma w pobožnoſcźi ſwój kužoł, ſpokoja wjele
bóle, dyžli žane tež najwjetſche zawjeſelenjo ſwěta.“

S. Fr. ze Sales.

<pb n="12"/>

Wopomnjenja hódne dny.

1. Dawk za wopaleńſku pokładnicu.

29. Naſtupny dźeń J. Majeſtoſcźe krala Alberta na trón (1873).

♣I. Hermanki.♠

4. Hucźina ſk. kl. Rakecy kl. Schěrachow kl. Luboraz ſk. kl. Hródk ſk.
Kulow ſk.

5. Kroſno ſk. kl. Gaſyn ſk. kl.

6. Njeſwacžidło ſk.

7. Khocźebuz ſk.

9. Lubin ſk.

11. Biſkopicy ſk. Kulow ſk. kl.

12. Barſchcź kń. ſk. kl.

13. Grünberg kń. ſk. kl. Zły Komorow kń. ſk.

14. Khocźebuz ſk.

18. Halſchtrow ſk. Kinſpork ſk. Lubij ſk. kl. Wóſpork ſk. Rumburg ſk.
kl. Žahan ſk. kl.

19. Kinſpork kl.

21. Khocźebuz ſk.

23. Wětoſchow kń. ſk.

25. Bjarnacźicy ſk. kl. Stare Dreždźany. Rychwałd ſk. kl.

26. Picń kń. ſk. kl. Brody ſk. kl.

27. Radeberg ſk.

28. Radeberg kl. Beſkow ſk.

30. Drěwk ſk. Ruland ſk.

♣II. Měsačkowe přeměnjenja.♠

# Młody měſacžk 4. oktobra rano 5 h. 41 m.

# Prèni běrtlk 11. oktobra w nocy 1 h. 32 m.

# Połny měſacžk 18. oktobra rano 5 h. 24 m.

# Poſledni běrtlk 26. oktobra rano 7 h. 58 m.

♣III. Wjedro.♠

Mokre pſcheměnjate wjedro traje; 4. młody měſacžk pſchinjeſe wjac
deſchcźa; potom ſo wuwjedri; wot 11. ſu rjane a zas pokhmurjene dny bjez
deſchcźa; wot 18. kurjawy a wětſikojte, deſchcźojte dny; 26. zymne wětry
z deſchcźom.

Na ſ. Hawla dyrbja wſchě jabłuka do měcha. — Symana Judy — khowajcźe
kſchudy, łamajcźe kije, wobuwajcźe ſo cžrije.

♣IV. Cyrkwinska protyka.♠

2. Pſchipołdnju wotkhad proceſiona z Khróſcźic do Kulowa.

3. W Radworju ſwjedźeń poſwjecźenja cyrkwje a kermuſcha. W Kulowje prěni
wotpuſtk.

4. Mjeniny biſkopa Franca. Swjedźeń kulowſkeje woſady.

10. W Kulowje ſwjedźeń poſwjecźenja cyrkwje a kermuſcha; druhi wotpuſtk.

17. We Wotrowje a w klóſchtrje Marijnej Hwězdźe kermuſcha.

21. Cyrkwinſki ſwjaty dźeń.

24. W Khróſcźicach ſwjedźeń poſwjecźenja cyrkwje a kermuſcha.

28. Swjaty dźeń.

31. Vigilny póſt dla ſwjedźenja Wſchěch Swjatych.

Jadrjeſchko.

„Někotſi cžłowjekojo maja tajke ſpodobanjo na tym, ſchtož cžinja, zo tak
rjec pſchibójſtwo cźěrja, hdyž ſebi telko pſchibohow tworja, kelkož
ſkutkow cžinja.“ S. Fr. ze Sales.

<pb n="13"/>

Wopomnjenja hódne dny.

30. Skóncženjo kwaſnych wjeſelow.

♣I. Hermanki.♠

1. Hainspach kl. Hródk ſk. kl. Kulow ſk.

2. Bart ſk. Łaz ſk. kl.

3. Stare Dreždźany kń. Njeſwacžidło ſk.

4. Khocźebuz ſk.

6. Budyſchin ſk. kl. Lubnjow ſk. Trěbule kń. ſk. a len.

8. Rychbach kl. Gubin kń. ſk. kl. Łukow kń. ſk. kl.

11. Połcžnica ſk. Khocźebuz ſk.

13. Žitawa kl. Zły Komorow kń. ſk.

15. Stołpin ſk. kl. Žitawa kń. ſk. Zły Komorow kl.

20. Lubin kń. ſk.

22. Wrótſłaẃ kń. ſk. kl.

23. Dobroług ſk.

24. Wulke Zdźary ſk. kl. Dobroług kl.

27. Kalawa kń. ſk.

29. Wóſpork ſk. kl.

30. Kroſno ſk. kl. Gaſyn ſk. kl.

♣II. Měsačkowe přeměnjenja.♠

# Młody měſacžk 2. nov. wjecžor 4 h. 52 m.

# Prěni běrtlk 9. nov. dop. 9 h. 18 m.

# Połny měſacžk 16. nov. w nocy 9 h. 37 m.

# Poſledni běrtlk 25. nov. w nocy 3 h. 3 m.

♣III. Wjedro.♠

November je wot ſpocžatka rjany ale zymny a wětſikojty; 9. pſcheměnjate
a młhowe dny, zymne kurjawy; 16. deſchcź a ſněh a zymne kurjawy; 25.
wichory a ſněh.

Po ſ. Měrcźinu zyma wjac nježortuje. — S. Handrijowy ſněh žitam ſchkodźi
(„dokelž 100 dnow dołho leži“).

♣IV. Cyrkwinska protyka.♠

1. Pſchikazany ſwjaty dźeń.

2. Cyrkwinſki ſwjaty dźeń.

7. W Radworju a Kulowje doſpołny wotpuſtk „po morwych.“ W Njebjelcžicach
a Zdźeri (tež wokoło Budyſchina) kermuſcha.

11. Swjedźeń Njebjelcžanſkeje woſady (z prědowanjom a nyſchporom).

14. W Budyſchinje w tachantſkej cyrkwi wopomnjecźo poſwjecźenja cyrkwje
a kermuſcha.

21. W Ralbicach wopomnj. ſwjecź. cyrkwje a kermuſcha.

25. Swjedźeń Ralbicžanſkeje woſady (z prědowanjom a nyſchporom).

28. Zapocžatk adventa a nowoho cyrkwinſkoho lěta. W Dreždźanach we
dwórſkej cyrkwi ſerbſke prědowanjo.

30. Swjaty dźeń.

Jadrjeſchka.

„O Božo, kajke wójſko kſcheſcźanſkich bědźicźerjow ſy wokoło nas
zhromadźił, zo by nas k wojowanju zahorił.“ S. Hawſchtyn.

„Jedyn jenicżki lut ponižnoſcźe pſchinjeſe wjetſchi wužitk, dyžli tyſac
puntow cžeſcźe.“

S. Fr. ze Sales.

<pb n="14"/>

Wopomnjenja hódne dny.

16. Zacźmicźo cyłoho měſacžka (pola nas widźecź pop. 3 h. 51 m.).

21. Zapocžatk zymy. Najkrótſchi dźeń z najdlějſchej nocu.

24. Patoržica.

31. Zacźmicźo ſłónca (pola nas widźecź, zapocžatk pop. 3 h. 2 m.).

31. Kralowſka renta.

♣I. Hermanki.♠

1. Njeſwacžidło ſk.

4. Budyſchin ſk.

6. Nowoſalc kl. Dźěže ſk. kl. Kulow ſk. Drěwk kl.

7. Brody ſk. kl.

8. Eiſenberg ſk. kl.

11. Wojerecy kl.

13. Luboraz ſk. kl. Hródk kl.

14. Barſchcź kl.

15. Ruland kl.

16. Mužakow kl.

20. Kulow kl.

♣II. Měsačkowe přeměnjenja.♠

# Młody měſacžk 2. dec. w nocy 3 h. 54 m.

# Prěni běrtlk 8. dec. wjecžor 7 h. 36 m.

# Połny měſacžk 16. dec. wjecžor 4 h. 34 m.

# Poſledni běrtlk 24. dec. wjecžor 7 h. 54 m.

# Młody měſacžk 31. dec. pop. 2 h. 54 m.

♣III. Wjedro.♠

Młody měſacžk 2. decembra pſchinjeſe ſněh a wichor; 8. ſo bóle wujaſni,
ſu zymne dny, tež zas ſněh; wot 16. rjenje, mjehka zyma; wot 24. zas
ſněh a wětry; wot 31. rjana a ſrěnja zyma.

Prěni tydźeń adventa jara zymny traje 18 njedźeli ſpochi. — Borbora nam
ſłónco bjerje, Lucija je zaſy wlecže. — Zelene Hody, běłe Jutry; běłe
Hody, zelene Jutry.

♣IV. Cyrkwinska protyka.♠

4. Cyrkwinſki ſwjaty dźeń.

6. Cyrkwinſki ſwjaty dźen.

8. Pſchikazany ſwjaty dźeń. W Kulowje titularny ſwjedźeń „ſwjateje
Marijnoho towaŕſtwa knježnow“ z doſpołnym wotpuſtkom za ſobuſtawy.

15., 17. a 18. Póſt ſuchich dnow.

16.—24. W Radworju wſchědnje po Jutnjach „Nowena“ k cžeſcźi macźerje
božeje.

21. Swjaty dźeń.

24. Vigilny (połny) póſt.

24.—25. Boža nóc, w połnocy boža mſcha.

25. Pſchikazany ſwjaty dźeń.

26. Pſchikazany ſwjaty dźeń. Požohnowanjo žitow.

27. Swjaty dźeń. Po prědowanju požohnowanjo a wudźělenjo wina ſwjatoho
Jana.

28. Cyrkwinſki ſwjaty dźeń.

Jadrjeſchka.

„Chceſch, zo cžaſne ſchkody cźe njezrudźa? Nježadaj pſchejara to, ſchtož
nimaſch, ani njelubuj pſchejara, ſchtož wobſynjeſch.“ S. Fr. ze Sales.

„Njeměń tola, zo to ſy, ſchtož ludźo wo tebi praja. Najbóle ſu woni
pſchiſłodźerjo, a huſto ſami to ani njepytnu.“ S. Fr. ze Sales.

„Praju wam, zo změja cžłowjekojo wot kóždoho njewužitnoho ſłowa, kotrež
rycža, na ſudnym dnju zamołwjenjo dawacź.“ Scź. ſ. Mateja 13, 36.

<pb n="15"/>

♣I. Čas božich słužbow w serbskej Łužicy.♠

Cžas pſcheſtupa božich ſłužbow Njedźele; ſ. dny Dźěławe dny

za njedźele a ſwj. dny. za dźěławe dny. w zymje. w lěcźe. popołdnju. w
zymje. nalěto. w lècźe. nazymu.

Budyſchin tachantſka 1. hapryla, 1. oktobra. 5 a 9 2 6 a 9 5 a 9 5 a 9 6
a 9

ſerbſka 9 ½1

Khróſcźicy 1. njedź. po Jutrach, 24. auguſta. po Jutrach, po Michale. 6
a 9 5 a 8 2 7 6 6 6

Njebjelcžicy po 1. meje, po 29. ſeptembra. ???? 9 8 ½2 ½8 7, ½7 6 ½7, 7

Radwoŕ 1. meje, njedź. po 29. ſeptbr. po 1. novembru, po jutrach. 9 8 2
7 6 6 6

Ralbicy jutry, njedź. pſched 21. ſeptembra. ???? 6 a 9 5 a 8 2 ½8, 8 7
½7, 7 7

Schpital 1. meje, 1. oktobra. 9 9 2 8 ½7 ½7 8

Wotrow ???? 9 9 2 ½8 7 ½7 7

Marijna Hwězda ½7 a ¼10 ½2, ½3, 3 6 a 7 a ¾9

Róžant jutry, 14. ſeptembra. po 1. oktobra, po jutrach. 6 a 9 5 a 9 2 7
¼7 ¼7 7

Zdźeŕ 1. meje, po 29. ſeptembra. 9 8 ½2

Brunow ½10 4 ¾8

Kulow 24. febr., jutry, njedź. po 4. ſept., 1. njedź. nov. 5 a 8 2 6 a
½9 ½6 a ½9 5 a 8 ½6 a ½9

Pſchiſp.: Jutnje ſu w Khróſcźicach rano w 5 hodź., w Ralbicach 6 a w
Róžeńcźe 6. — W ſerbſkej cyrkwi w Budyſchinje na ſrjedach a pjatkach w
poſcźe we 8 rano. — W Ralbicach na pjatkach w poſcźe w 6 a 8 rano. — We
Wotrowje na małych ſwjatych dnach dopołdnja we 8. — W Marijnej Hwězdźe
na ſobotach rano 6 a 7 a 8. — W Róžeńcźe ſobotu (pſchez cyłe lěto z
wuwzacźom adventa) we 8. — W Zdźeri je 12 krócź na njedźelach a kaž w
Delnich Sulſchecach, druhdy na dźěławych dnach boža mſcha. — W Lubiju ſu
12 krócź za lěto njedźelſke bože ſłužby.

♣II. Bože słužby w němskej Łužicy.♠

Grunaw, Königshajn, Nowy Leutersdorf, Reichenau, Schěrachow, Seitendorf,
Woſtrowc, Žitawa, Marijny Doł.

♣III. Bože słužby w sakskich herbskich krajach.♠

1) Stajne bože ſłužby maja: Dreždźany (dwórſka cyrkej, w pryncowym
hrodźe, Nowe Dreždźany, Friedrichſtadt, Jozefininy wuſtaw, 2 ſchulſkej
khapali), Annaberg, Cwikawa, Freiberg, Greiz (kóždu 2. njedźelu),
Hubertusburg, Khemnicy, Lipſk, Miſchno, Pirno, Plawno, Rothſchönberg,
Reichenbach (kóždu 2. njedźelu) a Wechſelburg.

2) Miſionſke bože ſłužby maja: Altenburg (12 krócź), Auerbach (2 kr.),
Bräunsdorf (8 kr.), Döbeln (3 kr.), Frankenberg (2 kr.), Grimma (12
kr.), Großenhajn (6 kr.), Hajnichen (4 kr.), Hohenek (8 kr.), Hohnſtajn
(8 kr.), Koldic (2 kr.), Leisnig (2 kr.), Marienberg (2 kr.), Pilnicy
(cyłe lěcźo), Radeberg (6 kr.), Rieſa (2 kr.), Rochsburg (někotry
krócź), Roßwein (2 kr.), Schneeberg (2 kr.), Schwarzenberg (4 kr.),
Sonnenſtein (něſchto krócź), Stollberg (2 kr.), Waldheim (12 kr.).

<pb n="16"/>

♣Zapis duchownych.♠

(Zapocžatk decembra 1879.)

♣A.♠ Z budyſchinſkeje diöceſy.

Joho miłoſcź, najdoſtojniſchi Knjez Franciskus Bernert, biſkop w Azotus,
japoſchtołſki vikar w kraleſtwje ſakſkim, ♣administrator ecclesiasticus♠
w ſakſkej Hornjej Łužicy, tachant kapitla ſwj. Pětra w Budyſchinje,
komthur kral. ſakſk. zaſłužbnoho rjada atd., rodź. w Grafenſteinje w
Cžechach 4. hapryla 1811; wuſwjecźeny 4. auguſta 1834, wuzwoleny za
tachanta 28. julija 1875, za biſkopa ſwjecźeny 19. měrca 1876.

1) W Budyſchinje: ♣a)♠ w konſiſtoriu: k. Jakub Kucźank, ♣can. cap.
sen.;♠ k. Pětr Schołta, ♣can. cap. schol.; b)♠ w ſerbſkej cyrkwi: k.
Michał Hórnik, faraŕ; k. Michał Róla, kapłan; ♣c)♠ w tachantſkej cyrkwi:
k. Józef Schönberner, dopołdn. prědaŕ; k. Jurij Nowak, katecheta (ſobu
za Zdźeŕ a Lubij); ♣d)♠ na wucžeńſkich wuſtawach: k. Hermann
Blumentritt, direktor ſeminara; k. Józef Dienſt, direktor tachantſkeje
wucžeŕnje.

2) W Brunowje: k. Anton Pattoni, kapłan.

3) W Grunawje: k. Józef Brendler, adminiſtr.

4) W Khróſcźicach: k. Jakub Barth, ♣can.♠ a faraŕ; k. Jan Nowak, kapłan;
k. Jakub Schołta, kapłan.

5) W Königshainje: k. Pětr Richter, faraŕ; k. Jan Hornig, kapłan.

6) W Marijnej Hwězdźe: k. ♣Dr.♠ Jan Chryſoſtom Eiſelt, probſt; k.
Alekſander Hitſchfel, kapłan; k. Tadej Natuſch, kapłan; k. Vincenc
Vielkind, kapłan.

7) W Marijnym Dole: k. Niward Köſtler, probſt; k. Benedikt Chejnovſk♣ý♠,
kapłan; k. Joachim Felber, kapłan.

8) W Njebjelcžicach: k. Mikławſch Smoła, faraŕ; k. Auguſt Kubaſch,
kapłan.

9) W Nowym Leutersdorfje: k. Ernſt Kupky, faraŕ.

10) W Radworju: k. Handrij Ducžman, faraŕ.

11) W Ralbicach: k. Jakub Benſch, ♣can.♠ a faraŕ; k. Jakub Skala,
kapłan.

12) W Reichenawje: k. Pawoł Reime, faraŕ.

13) W Róžeńcźe: k. Innoc. Jawork, adminiſtrator.

14) W Schpitalu: k. Jak. Werner, adminiſtrator.

15) W Seitendorfje: k. Karl Junge, ♣can.♠ a faraŕ.

16) W Schěrachowje: k. Jakub Žur, faraŕ; k. Józef Keil, kapłan.

17) We Woſtrowcu: k. Anton Müller, faraŕ; k. Auguſtin Rönſch, kapłan.

18) We Wotrowje: k. Jakub Herrmann, faraŕ.

19) W Žitawje: k. Franc Kral, faraŕ.

20) We Worklecach: k. Sparla, hrodow. kapłan.

Pſchiſp.: w Prazy w ſerbſkim ſeminaru: k. Jurij Łuſcžanſki, präſes.

♣B.♠ Z dreždźanſkeje diöceſy.

1) W Drez̀dźanach: ♣a)♠ kralowſke dwórſke duchownſtwo: k. Józef Stěpanek,
dwórſki kapłan; k. Ludwig Wahl, dwórſki prědaŕ; k. Ludger Potthoff,
dwórſki prědaŕ. ♣b)♠ W Starych Dreždźanach: k. Franc Stolle, ♣can.♠ a
präſes; k. Anton Dreßner, kapłan a direktor wucžeŕnje pſchi
„Queckbrunnen“; k. Jakub Buk, faraŕ a konſiſtorialny radźicźeŕ; k. Karl
Maaz, präſes a direktor gymnaſia; k. Anton Buk, kapłan a direktor
hłowneje wucžeŕnje; k. Emil Hoffmann, njedźelſki rańſchi prědaŕ; k.
Józef Müller, prěni katecheta a ſwjedźeńſki rańſchi prědaŕ; k. Richard
Halm, präfekt a ordinarius; k. Oskar Manfroni, ordinarius; k. ♣Dr.
theol.♠ Alois Schäfer, druhi katecheta. ♣c)♠ W Nowych Dreždźanach: k.
Eduard Machacžek, faraŕ. ♣d)♠ W Friedrichſtadtu: k. Hubert Titlbach,
faraŕ. ♣e)♠ W Józefininym wuſtawje: k. Kaspar Brieden, kralowſki kapłan.
♣f)♠ Pola prynca Jurija: ♣Dr.♠ Fritzen.

2) W Annabergu: k. Józef Plevka, faraŕ.

3) W Cwikawje: k. Józef Juhr, faraŕ.

4) W Khemnicy: k. Jan Keipert, faraŕ; k. Fiſcher, kapłan.

5) W Freibergu: k. Heinrich Salm, faraŕ.

6) W Hubertusburgu: k. Mikławſch Wowcžeŕk (Schäfer), faraŕ.

7) W Lipſku: k. Pětr Will, faraŕ; k. H. Schmittmann, kapłan; k. Hüſch,
kapłan.

8) W Miſchnje: k. Józef/Hillebrandt, adminiſtr.

9) W Pirnje: k. Pětr Krecžmer, faraŕ.

10) W Plawnje: k. Aug. Nowak, adminiſtrator.

11) We Wechſelburgu: k. Biſkup, hrod. kapłan.

12) W Rothſchönbergu: k. Schmitz.

13) W Reichenbachu: Heinrich Mannel.

♣C.♠ Z wrótſławſkeje diöceſy.

W Kulowje: k. Franc Schneider, faraŕ a duchowny radźicźeŕ; k. Jakub
Wowcžeŕk, kapłan; k. Pětr Lipicž, kapłan; k. Heinrich Ledźbor, direktor.

Zapis katholſkich wucžeŕnjow.

1) W ſerbſkej Łužicy: Budyſchin (ſeminar, tachantſka ſchula), Cžornecy,
Kukow, Khróſcźicy, Marijna Hwězda, Njebjelcžicy, Radwoŕ, Ralbicy,
Róžant, Schpital, Schunow, Worklecy, Wotrow, Zdźeŕ.

2) W němſkej Łužicy: Blumberg, Grunau, Königshain, Marijny Doł, Nowy
Leutersdorf, Reichenau, Rusdorf, Seitendorf, Schěrachow, Schönfeld,
Woſtrowc, Žitawa.

3) W herbſkich krajach: Annaberg, Cwikawa, Grimma, Khemnica, Dreždźany
(hłowna ſchula, Queckbrunnen, Friedrichſtadt, Nowe Dreždźany, Józefininy
wuſtaw), Freiberg, Hubertusburg, Lipſk, Miſchno, Pirno.

4) W pruſkej ſerbſkej Łužicy: Kulow, Kocźina, Němcy, Sulſchecy.

<pb n="17"/>

Hana

abo

„Schtóž ſo k Bohu dowěri, kruty dom ſej natwari.“

(Wobraz kſcheſcźanſkoho žiwjenja.)

1. Kſcheſcźanſka rada.

Po dołhim mokanju běchu zas prěnje ſłóncžne dny zaſtupiłe, a ſynowe žně,
khětrje zapozdźene, ſo wſchudźom zapocžinachu. Bě to hibanjo na łukach!
Kóždy wſchak khwataſche, dokelž bě hižo dlějſchi cžas po Jenje.

Tež w Bělicach běchu Prawdźic ludźo bórzy po wobjedźe zas na łuku ſchli;
chcychu dźěn ſyno wot dweju ranjow na jutſiſche derje wuſuſchicź a
prawje rjane do kopjenow dóſtacź. Prawdźina bě ze ſrjeńcu domjace dźěło
dokonjawſchi ſo na łucžku podała, kiž pſchi pucźu do Tſjoch Khójnow
leži. Tam chcyſche ſyno ſkopicź a do ſwacžinje zas dom bycź. Wſchudźom
daloko a ſchěroko bě žiwjenjo a měrwjenjo pilnych Bělicžanow. Jenož
jedyn muž khodźeſche wokoło, rucy na khribjet złoženej, do zemje
hladajo. Běſche po mjezy prěki hacž na łuku pſchiſchoł, hdźež Prawdźina
hrabaſche, njebě pak ju pytnył.

„Michale, Michale“ pocža Prawdźina na njoho, „pſcheſtań hłowu wěſchecź:
to k žanomu kóncej njepſchińdźeſch. Wopomń jenož, nětkle hižo do
tſecźoho tydźenja takle khodźiſch!“

Tu pozběhny muž hłowu a běſche jomu do płowoho woblicža widźecź, hdźež
bě ſtaroſcź a zrudoba znacź. „Ach“, wotmołwi žałoſcźicy, „nětk ſym wo
wſcho pſchiſchoł, ſchtož ſym z tajkej prócu ſebi narychtował; rjenje
wuporjedźane twarjenja a wſchitko druhe leži tam w popjele: nětk ſym
proſcheŕ hotowy!“

„Njerycž tola takle, Michale“, znapſchecźiwi Prawdźina, „Bóh hiſchcźe
nikoho wopuſchcźił njeje, ſchtóž k njomu ſo dowěri. Njeje dha wot Boha
pſchiſchoł tónle kſchižik? Schtož pak je w rucy Božej pobyło, móže jeno
wužitne za nas bycź. Wſchak ſebi ſam njezbožo njejſy pſchihotował, ale
Bóh je cźi je póſłał; z joho pomocu ſebi zaſy natwariſch a to hiſchcźe
rjeńſche, a lěpſche twarjenja hacž ſy měł. Sym hižo dołhe lěta hoſpoza,
pſchecy pak ſym ſo zas pſchepokazała, zo tajcy, kotſiž z Božim
njewjedrom ſo wotpala, ſebi zas dwór natwarja a tež po něcžim bórzy ze
wſchoho dołha ſo wupłacźa.“

Takle rycžeſche Prawdźina k ſwojomu ſuſodej Bratruſchi, a jeje ſłowa,
połne dowěry na Boha a luboſcźe k bližſchomu, tež pſchiſlubjenjo jeje
woſebiteje pomocy wubudźowaſche nowu nadźiju we wutrobje dwělowacoho
muža, tak zo jeje ſłowam cźiſche a rady pſchipoſłuchaſche, a ani
njeſpyta wjac napſchecźo rycžecź.

„Haj, Michale, dźi jeno zas na twoje dźěło a wobhladaj ſebi łuki a pola;
lětſa móžeſch ſebi žně k nam wozycź, a zo změjeſch k lětu zas ſwoje
twarjenja, za to budu ſo ja ſobu ſtaracź.“ Takle praji hiſchcźe
Prawdźina a chcyſche zas dale hrabacź. Tu zebra ſo na dobo po pucźu z
Tſjoch Khójnow hołk a nuzne powjedanjo dźěcźacych hłoſow, kotrež běchu
bliže a lěpje znacź. Dyrbjeſche ſo tam něſchto wažne a wulke zaběhowacź,
ſo bě to tajka nuznota ....

Nětko běchu hacž na hórku horje. Něhdźe dźeſacź hólcžatkow, wot 6 hacž
do 10 lět ſtarych, nawjedowane wot Prawdźic małoho Jurja, cźehnjeſche
abo cźiſchcźeſche tu wózycžk połny kamjeni. Zadźiwanaj ſtejeſchtaj
Prawdźina a Bratruſcha, njewjedźicy hiſchcźe, ſchto to rěka. Woſebje
Prawdźina ſo dźiwaſche, dokelž ſo jeje Jurij tola hewak wſchitko
najprjedy praſcheſche a bjez dowolnoſcźe nicžo njecžinjeſche. Běſche za
to měła, zo je Jurij z Pětrom ſobu na jězorowu łuku ſchoł, a ſo dale za
nim njepraſchała. Njetrjebaſchtaj pak tudy dołho hudacź, pſchetož
ſpěſchnje dźěſche to na hórku horje hacž k Prawdźic łucžcy, a hižo
wołaſche mały Jurij: „Macźi, macźi, hladaj kajki wóz kamjeni my wjezemy!
Nětkle maja wſchitcy ludźo na łukach dźěłacź a njemóža žane kamjenje ze
ſkały wozycź. Duž ſmy my jěli z naſchim małym wózycžkom. Wjentokec ſtary
Měrcźin tam w ſkale korto dźěła, tón je nam kamjenje na wóz kładł. Njej’
wěrno, ty nam za zło njezmějeſch, my wózycžk njebudźemy ſkóncowacź, a ja
budu tebi potom na zymu zas prawje neple z nim wozycź. My chcemy tola
tež, zo by ta cyrkej ſkoro była, potom bychmy móhli kóždy dźeń ke mſchi
khodźicź a pſchi połdnju khodźo zwonicź a ja ’ſchcźe bych k wołtarjej
ſłužił.“

Sylzy běchu Prawdźinej do wocžow ſtupiłe, hdyž tu dźěcźi pſchi tak
dobrym ſkutku widźeſche, kotrež ſebi we ſwojej njewinowatoſcźi na to
njemyſlachu, zo něſchto woſobne dokonjeja. „Ně, ně, mój ſynko“, praji
Prawdźina, „nicžo wam za zło nimam. To pſchec wožcźe a prawje wulku
hromadu nawožcźe! Hladajcźe ſo jeno, zo ſebi žadyn kamjeń na nohu <pb
n="18"/>njecźiſnjecźe a zo w ſkale žadyn do dźěry njepanjecźe, je jara
hłuboka a cžiſcźe blizko pſchi pucźu!“

„To je tola porſt Boži“, wobrocźi ſo hiſchcźe k Bratruſchi, „zo tež małe
dźěcźi hižo za cyrkej ſo ſtaraja. Bóh dał, zo by tola ſkoro ſo pocžała
twaricź! Ale poſłuchaj, runje hiſchcźe ſo dopomnju: tu maſch jenu wažnu
winu wjac, zo zas twariſch. Hladaj, twoja žiwnoſcź z tym wjele na
płacźiwoſcźi dobudźe, hdyž do Bělic cyrkej pſchińdźe.“

2. Kſcheſcźanſka ſcźerpnoſcź.

Prawdźina na łucžzy ſyno dokopiwſchi dźěſche dom ſwacžinu pſchihotowacź.

Dźěcźi pak běchu mjez tym hižo druhi wóz kamjeni pſchiwjezłe a zas
jědźechu do ſkały. Z hórki dele ſo jara derje jědźeſche a móžachu ſo po
rjadu wjeſcź. Běſche to wjeſelo na tychle hólcžatkow hladacź, kak nuzne
pſchi ſwojim dźěle mějachu. A njebě tež žana zwada mjez nimi, pſchetož
Prawdźic Jurjej, kiž jim rozkazowaſche, běchu wſchitcy dobri. Běſche na
ſwoje dźewjate lěto hižo jara rozomny a w ſchuli mjez małymi najlěpje
wuknjeſche. Dźěło, kiž knjez wucžeŕ domoj ſobu nadawa, mějeſche Prawdźic
Jurij zawěſcźe hotowe, ſkoro wſchón prózdny cžas doma na wuknjenjo
nałoži; duž bě hižo w prěnim lěcźe nic jeno ſerbſke a němſke, ale tež
łacźanſke piſmo cyle derje nawuknył, tak zo jutry na pruhowanju w cyłej
prěnjej cžitancy hižo doſpołnje cžitaſche. Woſebje rady pak wuknjeſche
za knjeza kapłana biblijſke ſtawizny, kotrež móžeſche najbóle wjele do
prědka. Po jutrach chcyſche joho toho dla knjez wucžeŕ z tſjomi lětami
hižo do wulkich wzacź. — Druhe dźěcźi mějachu Jurja rady, dokelž ženje
žanomu druhomu kſchiwdy njeſcžini. Běſche rad mjez dźěcźimi, a hdyž jomu
macź dowoli, kuſk k druhim dźěcźom doběžecź (bjez dowolnoſcźe to ženje
njecžinjeſche), potom pak pſchinjeſe zak ſuſchenkow abo worjechi abo
něſchto druhe ſobu, ſchtož do wſchitkich rozdźěli. A mały Jurij běſche
znjeſliwy; nicžo za zło njebjerjeſche. Jenož hdyž žane dźěcźo něſchto
zło ſcžini abo něſchto hrozne praji, to wón zblědny a cźekny wot nich
domoj. Toho dla ſo pſched nim druhe dźěcźi jara na kedźbu bjerjechu a
buchu z Jurjowoho pſchikłada tež ſame pěkniſche, pobožniſche a
dobrocźiwſche. Pſchi ſwojich hrajkach tohodla Jurja, hdyž bě pódla, za
ſwojoho wjednika poſtajachu; dźeržachu-li ſchulu, bě Jurij „knjez
wucžeŕ“, cźehnjechu-li do wójny, bě Jurij koprola. Žadyn dźiw po tajkim,
zo buchu tež tu pſchi woženju kamjeni Prawdźic Jurja za pohoncža
ſtajili, wſchak bě tež wóz joho.

Tak dha jědźechu hólcžatka wjeſele zas do ſkały. Tu pſchiběža k nim
Bratruſchic Mikławſch, kotrohož žadyn rady njewidźeſche. Sylny a
zawality druhich hólcžatow rady nabi, hdyž jomu po joho woli njechachu
cžinicź; běchu jomu toho dla „Turka“ narjekli. Tón běſche dźenſa daloko
„na Žibowcu“ ſyno kopił a někak zhonił, ſchto hólcžata cžinja. Tu
chcyſche radſcho pódla bycź, dyžli pſchi woſtudłym dźěle a cźekny z
łuki. Bjez wſchoho praſchenja zlecźa na wóz, ſyny ſo na prědk, wza wojo
mjez nozy a tak wóz z nohomaj wjedźeſche. Khwilu drje to dźěſche, hdźež
pak ſo pucź do ſkały wije, dźe khětrje z hórki dele; wołachu toho dla na
Mikławſcha, zo by tola dele ſkocžił a wojo do ruki wzał, hewak móže do
ſkałoweje jamy zajěcź. Tola ſwojohłowny pachoł njepoſłuchaſche na nich a
bórzy bě tež pozdźe dele zlecźecź; pſchetož z wotmachom jědźeſche wóz
pſchi ſamej kromcy hłubokeje jamy. Wóz drje hiſchcźe někak na pucźu
woſta — njezbožo pak bě ſo hižo ſtało! Prawdźic Jurij bě w ſwojim
ſtraſche někak z woza zlecźał, toho potorže wóz a ſtorcži do jamy! ...

Wołanjo a kſchicženjo hólcžatow drje Wjentokec Měrcźin w ſkale bórzy
wuſłyſcha a ze ſtyſkniwoho běhanja naſtróžanych dźěcźi ſpózna, ſchto je
ſo ſtało; prjedy pak hacž ſo ze ſwojim rěblom, kiž bě na dobre zbožo w
ſkale, pſchicźeže, ſo khětra khwila miny. Radźi drje ſo jomu z Božej
pomocu, zo Jurja, hdyž bě joho woda pozběhnyła, hrabny a wucźeže; ale
tón hižo wjac njedychaſche. Połožichu joho na wóz a tu ležeſche blědy
kaž cźěło; cžoło jomu ſylnje krawjeſche, dokelž bě ſo pſchi panjenju wo
kamjeń dyrił. Bratrec Mikławſch pak bě ſo z cžaſom z procha měł, a duž
wjezechu nětko hólcžata ſame ſwojoho lubowanoho towaŕſcha dom, hdyž bě
jim rjane wjeſelo tak nahle a tak jara zrudnje zatorhnjene. Spěſchnje
jědźechu po hórcy horje, dokelž ſebi derje myſlachu, zo tu njeje
cžakanja. Hižo běchu do Prawdźic dwora, hižo je Pětr, Prawdźineje
hoſpodaŕ, Jurja do jſtwy donjeſł — prěni ſtraſchny napohlad bě macźeri
zalutowany, dokelž bě runje do pincy zaſchła. — Wboha žona, wutrajeſch
tež tónle ſtork? Dyrbiſch dha hórki kheluch horja hacž do dna wupicź?!

<pb n="19"/>

A tola tež tu, kaž hižo prjedy huſcźiſcho, pokaza ſo Hana hako ſylna
žónſka, kotraž bě nic jeno ze ſłowom, ale ze ſkutkom, z cyłym ſwojim
žiwjenjom kſcheſcźanka. Wuhlada ſwojoho hiſchcźe jenicžkoho ſyna nětko
zblědnjenoho! Na khwilu ſo zdaſche, hako by tež ju z nahłym razom
žiwjenjo chcyło wopuſchcźicź, tola bórzy zas bě ſo zebrała podata do
Božeje wole. Tu njebě žane njerozomne k Bohu wołanjo abo druhe pokazy
njemdreje boloſcźe: jenož jene ſłowo ze ſtyſknym hłoſom zawoła: „Khětſe
po Swobodu!“ — Haj, macźeŕna wutroba njeje nadźiju hiſchcźe zhubiła. — W
prěnim ſtraſche nichtó na Swobodu njebě myſlił, a tola móžeſche tón tudy
najlěpje radźicź. Rucže po njoho doběhnychu, wón pſchińdźe a pocža
wſchitke ſrědki nałožowacź, kotrež za zatepjenoho trjebaja, zo bychu
joho zas wožiwili. A Wjacſław Swoboda, kiž bě prjedy dołhe lěta wowcžeŕ
był a hewak rozhladny a nawjedźity muž ſebi we cuzbje wſchelake
wědomoſcźe a nazhonjenja nahromadźił, kotrež nětko lubej domiznje zas k
wužitkej nałožowaſche, wón tež tudy pomoc pſchinjeſe, pſchetož hiſchcźe
bě žiwjenjo we Jurju. Njewuprajita bě radoſcź macźerje, hdyž jeje
lubowany Juŕk zas pocža ſłabje dychacź a ſo hibacź. A hdyž ſkóncžnje
wócžko wotewri, zetka ſo prěnje pohladnjenjo z macźeŕnym wócžkom, kiž ſo
wot njoho wjac njebě wotwobrocźiło. Na hodźinu dołho bě Swoboda dźěłał a
nětko mějeſche tróſcht, zo na Jurja měrny a wokſchewjacy ſpar pſchińdźe.
Tak bě najbližſchi ſtrach wotwobrocźeny, dóńž lěkaŕ njepſchińdźe, zo by
dalſche poſtajił.

3. Kſcheſcźanſke hoſpodaŕſtwo.

Hana njewotſali ſo wjac wot łoža ſwojoho ſyna. Běſche ſebi pacźerje
wucźahnyła, zo by ſo Bohu dźakowała a joho tež proſyła wo doſpołne
wuſtrowjenjo ſwojoho ſyna. W modlitwje hiſchcźe namaka cyły tróſcht a
wokſchewjenjo, kotrež tak nuznje trjebaſche. Pſchetož na njej ſo zawěrno
dopjelni, zo Bóh tych ſchwika, kotrychž lubuje. Jenicžka dźowka ſtaroho
Prawdy, kiž bě na pjecźdźeſat lět rychtaŕ w Bělicach był a pſched
něſchto lětami wumrjeł, bě ſo ze ſprawnym a dźěławym, pobožnym a
bohabojaznym młodźeńcom woženiła, kiž jej žane druhe kubła ſobu
njepſchinjeſe hacž dobru, za cžeſcź Božu ȧ luboſcź bližſchoho zahorjenu
wutrobu, rozhladnoho ducha, dobre ſerbſke ponižne a ſpokojne waſchnjo a
ſtrowe ſtawy za pilne dźěło. Nan běſche mudry doſcź, zo ſwojej dźowcy w
tym do pucźa njeſtupaſche, zwoli wjele bóle cźim radſcho, dokelž
mějeſche joho pſchichodny ſyn teſame mjeno kaž wón. Dwanacźe lět bě Hana
ze ſwojim mandźelſkim w jara zbožownym mandźelſtwje žiwa była a za cyły
cžas njebě jeju zbožo a domjacy měr nicžo kazyło. Tu pak pſchińdźe
kſchiž za kſchižom. Najprjedy jimaj wumrjeſchtaj dwě najſtarſchej
dźěſcźi na jětra, bórzy tež mandźelſki ſkhorje, a za por dnow
wopłakowaſche Hana ze ſwojimi tſjomi dźěcźimi nana, kiž wjac njebě! A
tola hiſchcźe na tym horju njeběſche doſcź. Surowe jětra runje w
Bělicach najhórje zakhadźachu, tež dwě druhej dźěſcźi ſkhorjeſchtej,
jeno mały Juŕk, kiž hakle bě pſchez lěto, woſta ſtrowy. Hana w nocy a
wodnjo ſwojich khorych wothladowaſche, a hdyž jeje ſchtwórte dźěcźo
hrjebachu, tu wopuſchcźichu ju mocy, kotrež bě tak pſchez měru napinała,
a na ſmjercź khoru ju pſchiwjezechu domoj. Tola žónſka, kiž ma dowěru na
Boha, wjele, jara wjele znjeſe — tež Hana zas po mału ſo porjedźecź
pocža: boloſtne pruhowanja Bože běchu ju k zemi ſtłócžiłe, móc ducha pak
a ſylnu dowěru na Boha jej njeběchu rubiłe. Cyle do Božeje wole podata
njemějeſche žaneje druheje ſtaroſcźe hacž Božu wolu dopjelnicź we
ſwěrnym dokonjenju ſwojich winowatoſcźow.

Stary nan jej khwilu hoſpodarjeſche, dokelž pak wulke kubło wjele
ſtaroſcźe pſchihotowa, kotrymž joho mocy wjac njedoſahachu, pſchiſtaji
ſebi Hana hoſpodarja. Bóh bě jej najlěpſchoho cžłowjeka wuzwolicź dał.
Pſchetož Kłóſkec Pětr, lětny rozomny muž, mějeſche wſchitke ſamotnoſcźe,
kiž móžeſche ſebi wot njoho žadacź. Sprócny a dźěławy, ſprawny a ſwěrny
mějeſche jeno ſtaroſcź za wužitk jomu dowěrjenoho kubła. Cžiſcźe po
ſłowje ſwjatoho piſma njeſłužeſche k wocžomaj, zo by ſo cžłowjekam
lubił, ale z wutrobnej ſwěru z bohabojoſcźe. Huſto praji k druhim
cželadnikam, kak maja Boha pſched wocžomaj měcź a ſwoje dźěło dźěłacź
runje tak, hakož by Bóh jim widźomnje pſchihladował. Po tutych ſłowach
pak ſo ſam tež zadźeržeſche, a ſchtóž jomu khwilu pſchihladowaſche,
dyrbjeſche ſpóznacź a wuznacź, kak ſo wón ſtajnje prócuje we
pſchitomnoſcźi Božej bycź a na nju ſpominacź.

Hana wažeſche ſebi ſwojoho hoſpodarja hacž na najbóle. Běſche jomu w
khěži ſtwicžku pſchihotowacź dała, tam wón bydleſche a bě ſebi ju bórzy
po ſwojim <pb n="20"/>dobrym pobožnym waſchnju pſchihotował. Na
njedźelach a ſwjatych dnach, hdyž bě po połnych Božich ſłužbach, kotrež
kóždy krócź hacž do kónca wucžaka, pola wobkhodźił, hdźež bě trěbne,
klecžeſche we ſwojej ſtwicžcy pſched wołtaŕkom a dźeržeſche ſam za ſo
druhi nyſchpor. To ſo wě, zo pódla rózarije hłowny dźěl wucžinjachu. —
Tajkomu „dobromu a ſwěrnomu wotrocžkej“ tež Bóh ſwoju luboſcź
wopokazowaſche, a ſpožcži joho dźěłu woſebite žohnowanjo, tak zo jomu
wſchitko k zbožu dźěſche.

Pětr pak ſtaraſche ſo hako prawy hoſpodaŕ tež za duchowne zbožo cyłeje
druheje cželedźe, a podpjeraſche tak Hanu we jeje najwažniſchim
prócowanju, Prawdźic domej mjeno woprawdźe kſcheſcźanſkoho domu
wobkhowacź. Rano ſo w prawym cžaſu ſtawaſche a lěnja njeroda, kiž ſebi
tak rady „pſchidawa“, bě tu z cyła njeznata, dokelž ſo dźeń wote dnja na
to dźeržeſche. K tomu pak ſo Pětr tež za to ſtaraſche, zo wjecžor kóždy
w ſwojim cžaſu lehnycź dźěſche. Nócne łaženjo běſche pola Prawdźic cyle
njeznata wěc, a zacžu-li žadyn nowy cželadnik hdy kuſk lóſchta k tomu,
trjebaſche jeno por njedźeli pola Prawdźic bycź, zo by tomu cyle
wotwuknył. „Tež nóc“, pak praji Pětr, „ſłuſcha hoſpodarjej, dokelž maja
ſo w nocy nowe mocy za hoſpodaŕſtwo hromadźicź, zo by nazajtra dźěło
wjeſele a cžerſtwje ſchło.“ So rozemi, zo toho dla pola Prawdźic zrudne
bycźo njebywaſche, runje jich ludźo běchu najwjeſelſchi a
najzbožowniſchi, dokelž běchu ſpokojni. A Hana ſo ſwěru za to ſtaraſche,
zo móhli ſpokojni bycź. Běſche to wo prawdźe macź cyłoho domu a
ſtaraſche ſo za wſchitkich, kaž za ſwoje dźěcźi. Kóždomu ſwoju mzdu,
kajkaž bě waſchnjo, rady dawaſche, a njebě to huſto ani trěbne, dokelž
mějachu ſkoro wſchitcy — tak khětſe hacž běchu z nuznej draſtu někak
wobſtarani — knižki z nalutowaŕnje, kotrež Hana wſchě khowaſche. Hdyž ſo
poł lěta miny, potom pak dźěſche Pětr do měſta a da kóždomu joho mzdu do
knižkow piſacź. „Hermanki a Bože dźěcźo“ běchu pola Prawdźic z wjetſcha
nahladne a tež jěſcź kóždy cžas dobre a ſylne. Pódlanſke „knjejſke
blido“ pola nich njeznajachu, a na kermuſchkach, wulkich kołbaſach abo
podobnych domjacych ſwjedźenjach jědźachu hoſcźo a cželedź pſchez jene.
Zwadźili komu ſchto, zawoła Hana hnydom lěkarja a wothlada cželadnika,
kaž ſwoje dźěcźo. Žadyn dźiw toho dla, zo mějachu Prawdźicy pſchec
cželedźe doſcź, hacžrunje ju tak krucźe dźeržachu. Tola to ſkoro wjac
ani trěbne njebě, pſchetož dobry duch, kiž w tymle domje knježeſche,
wſchitkich zapſchimny, zo kóždy na ſo kedźbowaſche a złoho ſo
zdalowaſche. Tu njebu žadyn ſakr ſłyſchany, tu njewonjecžeſcźi wobjed
abo dźěło žane žwanjo abo plampanjo, tu njeſtachu ſo ženje hroznoſcźe
mjez wotrocžkami a dźowkami; wſchitcy mějachu ſo na Bože ſłužby a cyłe
druhe winowatoſcźe ſwojeje katholſkeje wěry a prócowachu ſo jedyn
pſchemo druhoho, ſwoju nadobnu hoſpozu ſcźěhowacź. A hdy bě ſo žadyn
tutomu kſcheſcźanſkomu rjadej podwolicź njechał, hnydom bu bjez
ſmilnoſcźe ze ſłužby puſchcźeny. Starſchi, kotſiž chcychu ſwoje dźěcźi
na dobru ſłužbu dacź a tež jich duchowne zbožo derje wobſtaracź, pytachu
je Prawdźicom pſchiſtajicź abo tola k najmjeńſchomu někomu do Bělic,
pſchetož w cyłych Bělicach pocža cželedź dale a bóle dobry pſchikład
Prawdźic cželedźe ſcźěhowacź. Tak dha ſo dopjelni tež tudy w dobrym
zmyſłu ſtare pſchiſłowo: „Kajkiž korjeń, tajki wukorjeń.“

Woſrjedź tajkich dobrych pſchikładow roſcźeſche a kubłowaſche ſo mały
Jurij a zakcźěwaſche kaž kraſna lilija mjez wonjatymi róžemi; žadyn
wichor zawjedźenja ju njezłama, žadyn mróz złych pſchikładow ju njeſkazy
.....

Hlej, hižo je wotucźił, hižo ſwoje módre wócžko na ſwěrnje ſtaroſcźiwu
macź wotewrił. „O macźi — praji — kak ſym tola rjenje ſpał, kak je ſo mi
kraſne dźało! Stejach kaž duchowny pſchi wołtarju w tajkej rjanej běłej
draſcźe, jandźeljo běchu wokoło mje a jedyn mi na hłowu ſtajeſche złotu
krónu.“ Luboſcźe połne wokoſchenjo na joho horce cžoło bě jenicžke
macźeŕne wotmołwjenjo.

Lěkaŕ pſchijědźe bórzy, pſchehlada Jurja a poſtaji wſcho, ſchtož bě
hiſchcźe trěbne, ſpokoji pak tež macź, zo žadyn ſtrach wjac wo Jurja
měcź njetrjeba. — Tola tež tu dyrbjeſche Hana hiſchcźe zhonicź, zo Bože
pucźe njejſu cžłowjeſke pucźe.

4. Kſcheſcźanſkej macź a ſyn.

Kaž bě lěkaŕ wuſudźił, tak ſo tež wo prawdźe dopjelni; mały Jurij zhraba
ſo zas za někotre dny. Scźěhwki tamnoho podawka zdachu ſo pſchec bóle
zhubjecź, a ſkoro běſche mały Jurij zas wonka na ſtrowym powětſe. Jenož
tajka ſłaboſcź a kiproſcź jomu zwoſta; wón roſcźeſche drje, a njebě dale
žaneje<pb n="21"/>khoroſcźe na nim widźecź, tola młódnoſcź, kajkaž na
kraju młodoſcź lohcy debi, joho licžka njebarbjeſche. Běſche tež dale
wjeſoły a cžerſtwy, ſwěrniſche wobkedźbowanjo pak dyrbjeſche kóždoho
pſcheſwědcžicź, zo je ſo joho waſchnjo trochu pſcheměniło. Krute a
rozomne zadźerženjo, kajkež hewak na doroſcźenych nadeńdźeſch,
pokazowaſche ſo na nim dale a razniſcho. Bóle hiſchcźe hacž prjedy
pilnje wuknjeſche a mějeſche ſo woſebje k pobožnoſcźi. Zdaſche ſo, hakož
by macźeŕne ſłowo, zo ma ſo za zdźerženjo ſwojoho žiwjenja ſtajnje Bohu
dźakowacź, jomu hłuboko do pomjatka zacźiſchcźane zwoſtało. Žane kemſche
wjac njepſchepuſchcźi, a hacžrunje bě wot Bělic hacž do farſkeje cyrkwje
w Keŕcžicach na hodźinu daloko, ſtupaſche kóždu njedźelu a ſwjaty dźeń
wjeſele na Pětrowej ſtronje po pucźu do Keŕcžic. Rady tež ſebi zańdźe do
Pětroweje ſtwicžki, hdźež z nim nyſchpor dźeržeſche. Sam bě ſebi w
ſtwicžcy w kucźiku wołtaŕk natwarił, na kotryž wſchitko ſtajeſche,
ſchtož běchu jomu z Krupki abo z druhich hnadownych měſtow pſchinjeſli.
Tam mějeſche po něcžim wſcho, ſchtož w cyrkwi widźeſche: kheluch,
monſtrancu, kadnik, ſwěcžniki a t. d. Macź wobkedźbowaſche ſwojoho ſyna
ſwěrnje a wjeſeleſche ſo nad joho cźichim a nutrnym waſchnjom, bjez
toho, zo by joho we tym dale pohnuwała abo jomu zadźěwała. Jeje cyła
ſtaroſcź a próca běſche, jomu pobožnu, ponižnu a póccźiwu wutrobu
zdźeržecź a wona pytaſche toho dla wſchitko wot njoho wotwobrocźecź,
ſchtož mohło joho we tym kazycź.

Tak dha bě Jurij poł tſecźa lěta dale doma pſchebywał. Knjez wucžeŕ bě
joho — kaž bě lubjene — z tſjomi lětami do wulkich wzał, a tam Jurij tak
pilnje wuknjeſche, zo bě w dwěmaj lětomaj, kotrejž do wulkich
khodźeſche, wſchitkich doſcźahnył. Najwažniſchi dźeń w tutym cžaſu bě za
njoho dźeń joho prěnjoho ſwjatoho woprawjenja, na kotryž běſche ſo tak
wutrobnje wjeſelił. Knjez kapłan joho hižo w jědnatym lěcźe k ſwjatomu
woprawjenju wza, dokelž móžeſche ſkoro cyły katechismus z hłowy.
Wſchitcy, kotſiž běchu pſchi prěnim ſwjatym woprawjenju dźěcźi
pſchitomni byli, powjedachu, z kajkej nutrnoſcźu a pobožnoſcźu běſche ſo
tu Prawdźic Jurij zadźeržał.

Běchu ſo tak jutry pſchibližiłe a z nimi tež cžas, zo dyrbjeſche Jurij
Bělicy wopuſchcźicź. Wjac krócź bě hižo macźeri prajił, zo by rady
ſchtudował, a Hana ſpóznawſchi woſebite dary ſwojoho ſyna njechaſche
tomu napſchecźiwo ſtupicź. Rady drje běſche widźała, hdy bě jeje
jenicžki ſyn ſo na dobroho, ſprawnoho rólnika wuwucžił, zo mohł
pozdźiſcho hoſpodarjenjo jich rjanoho kubła naſtupicź; běſche pak
rozomna doſcź, zo ſpózna, kak ſtraſchne je, někoho do žanoho powołanja
nuzowacź. Jurij bě drje hižo druhdy wo tym rycžał, zo by rady duchowny
był, a z tym bě zawěſcźe tež Hanine najnutrniſche pſchecźo dopjelnjene
było, hdy bě ſwojoho jenicžkoho tak ſłužbje Božej woprowacź mohła; hižo
do prědka ſo zradowaſche jeje wutroba w myſlicžcy, něhdy ſwojoho ſyna
pſchi wołtarju Božim wohladacź — tola joho luboſcź k duchownomu
powołanju móžeſche tež jeno zwonkownu winu měcź. Běchu mjenujcy duchowni
huſto k Prawdźicom pſchikhadźeli. Hdyž jětra tak jara zakhadźachu, běchu
Prawdźic khori huſcźiſcho doma wobſtarani byli, a tež pozdźiſcho bě
pomału z toho tak rjec waſchnjo naſtało, zo duchowny Prawdźicow wopyta,
hdyž bě w Bělicach pola khoroho był. Woſebje duchowny, kiž do
Bělicžanſkeje ſchule dwójcy za tydźeń khodźeſche, pſchikhadźeſche kóždy
tydźeń k nim. Pſchi tajkich wopytach wſchak ſkoro ženje prózdni
njepſchińdźechu a mějachu pak ſwjecźatko, pak knižki abo druhi dar za
Jurja ſobu. Tak bě ſo we nim woſebita luboſcź k duchownym wutworiła.
Hana pak derje wjedźeſche, zo k duchownomu ſtawej znutſkowne powołanjo
ſłuſcha, a te — nadźijeſche ſo — tež pſchiſtupi, je-li Boža wola.

Dowjezechu toho dla po jutrach Jurja do měſta, zo by tam měſchcźanſku
ſchulu wopytował. Hana bě jomu pola dobrych a ſwědomitych ludźi w měſcźe
wobydlenjo wobſtarała, hdźež joho kaž ſwojoho dźeržachu a zaſtarachu. —

Tak běſche Hana nětko cžiſcźe ſama, a napadźechu ju druhdy kaž zacžucźa
wopuſchcźenoſcźe; tola hnydom zas ſo tróſchtowaſche z Bohom, kotrohož
dźěn mějeſche wſchudźom a z nim wſchitko, ſchtož je wutrobje trěbne.
Wyſche toho pytaſche macźeŕſke winowatoſcźe na druhe waſchnjo
dopjelnicź. Dokelž bě jej Bóh po ſwojej mudrej radźe tróſcht jeje
ſamſnych dźěcźi wzał, pytaſche jón we tym, zo bu macź wſchitkich khudych
dźěcźi Bělicžanſkeje wokołnoſcźe. Spózna w ſrědkach, kotrež jej Bóh tak
nadobnje žohnowaſche, winowatoſcź, je za pſchecźelow Božich, za khudych
nałožecź. Běſche drje tež Hana mohła wjele ſama za ſo trjebacź a
pſchecžinjecź ſwoje pjenjezy na woſobnu draſtu, na ſchkleńcžane wozy a
druhu <pb n="22"/>zbytnu pychu; tola wona derje wjedźeſche, zo tajke
pſchezběhnjenjo ſo za bura njepſchiſteji a najmjenje za ponižny ſerbſki
lud; běſche tajke wudawki za kſchiwdu měła, kotruž potrjebnym khudym
ſcžini. A zawěſcźe we tutym pſcheſwědcźenju a cyle kſcheſcźanſkim
waſchnju wjac z nutſkownoho ſpokojenja namaka, dyžli hordy we wſchěm
ſwojim pychaŕſtwje. Hdyž dha na Hody wſchě te zbóžniwe woblicža
wobdarjenych dźěcźi wuhlada, hdyž w duchu zacžu mócne dźakowne próſtwy
njewinowatych dźěcźi a ſo dopomni, kak Zbóžnik ſam praji: Schtožkuli
ſcźe jenomu z tutych mólicžkich ſcžinili, to ſcźe mi ſcžinili: potom pak
dźěſche do ſwojeje komorki, zo by ſebi z wutrobnym hnucźom popłakała a
Bohu ſo dźakowała za joho dary, z kotrymiž móže telko wjeſela
ſkutkowacź.

Z tajkimi dobrotami pak ſo Hana hiſchcźe njeſpokoji. Bratruſchi, jeje
ſuſodej, bě pſched něſchto cžaſom žona wumrěła, a cžrjódka dźěcźi, kiž
bě jomu zawoſtajiła, cžinjeſche jomu wulku ſtaroſcź. Bě drje ſebi zas
natwarił a ſo derje doſcź dźeržeſche, tola ſmjercź joho mandźelſkeje
jomu cyłu dowěru zrazy. Tež tu běſche jomu Hana k pomocy. Joho
njeporadźenoho Mikławſcha bě hižo pſched lětom do ſłužby wzała a bě
wěſta nadźija, zo joho polěpſchi, a nětko pſchiwza joho najmłódſchu
holcžku, pjecźlětnu Khatku, cyle za ſwoju. — Tak wopokazowaſche Hana
macźeŕnu luboſcź cuzym dźěcźom, hdyž bě jej ju Bóh za jeje ſamſne dźěcźi
wotewzał.

Tajka dobrocźiwoſcź pak Hanje tež wſchě wutroby pſchikhili; woſebje
dźěcźi wſchitke z radoſcźu rycžachu wo dobrocźiwej Prawdźic macźeri, a
hdyž wjecžor hromadźe pacźerje ſpěwachu, njebě drje to žadyn dom, hdźež
by na kóncu njerěkało: „a nětk hiſchcźe „Wótcže naſch“ za lubu Prawdźic
macź!“

5. Do Prahi!

Minyło je ſo pſchez tſi lěta. Zas ſu ſynowe žně — trochu pózdnje, —
nimo, tež žitne žně ſu dom a poſlednja wjezba wowſa do bróžnje
ſtorcžena. „Bohu dźakowano za nadobne Bože dary, njebudźemy trjebacź w
zymje hłód cźerpjecź, a tež do móſchny budźe kroſchik zbytny. Bóh jeno
chcył nam wſcho pſched dalſchim njezbožom zakitacź!“ praja ſebi ludźo,
hdyž ſo wonka zetkawſchi w dźěle wodychnu. Skoro zas na wotawy póńdźa,
dokelž je je pſchimokowaty cžas hižo prawje zběhnył.

Prawdźineje tele dny wonka widźecź njeje, ma doma wjele dźěłacź. Krawcy
a ſchwalcže ſu na dobo do domu pſchiſchli a ſchija pilnje za Jurja
draſtu a ſchaty na cyłe lěto, dokelž ſo na daloki pucź hotuje — do
Prahi! Je dwě lěcźe do měſchcźanſkeje ſchule khodźił a potom jutry
prěnje myto za pilnoſcź a pěknoſcź dóſtał, je tež pſchez lěto wyſchſchu
ſchulu ze wſchej khwalbu wopytował. Nětko chce do Prahi a njeje jomu
žana wotrada. Duž dha dyrbi macź ſo ſtaracź, pſchetož za tydźeń hižo ma
wotjěcź.

Kak bórzy je ſo tydźeń minył a wſcho je na pucź pſchihotowane, draſta a
cyłe zmachi ſu do małeje kſchinje ſkładźene, poſleſchcźo do płachty
zawalene a zaſchite, Pětr wonka z konjomaj cžaka, kotrejž mataj Jurja na
železnicu dowjeſcź. Tam chcedźa ſo ze Keŕcžanſkim Kružic Pětrom zeńcź,
kiž chce Jurja do Prahi wjeſcź a toho dla tydźeń prjedy z prózdninow
dźe. We jſtwje dźerži macź Jurja za ruku a ze ſwojim ſwěrnym wócžkom k
njomu rycži mócniſcho dyžli ſłowa to dokonjeja. „Bóh tebje pſchewodź“ —
wjac njemóže prajicź — „mój luby ſynko, njezabudź na twoju macź, kotraž
ſo ze ſylzami za tebje doma modli, a njezabudź jeje wucžbow! — Daj to
njebjeſki Wótcže!“ Tak je prajiła, je ſwojoho Jurja wokrjepiła ze
ſwjecźenej wodu a jomu kſchiž ſcžiniła na cžoło, hort a wutrobu ... a
hižo ſtaj ſpěſchnej konjej wotwjezłoj Jurja z dwora, z wocžow
zrudźeneje, ſtaroſcźiweje macźerje .... Zacžu ſnadź jeje wutroba do
prědka boloſtne ſtaroſcźe, kiž jej z tutoho pucźa hiſchcźe naſtanu? —

Zbožownje pſchijědźe Jurij do Prahi, wobſta tež pruhowanjo za zaſtup do
wyſchſcheje rjadownje gymnaſia, a zo ſo jomu dale jara njeſtyſkaſche, za
to ſtaraſche ſo wſchelake a mnohotne wucženjo. — Druhdy wſchak ſebi
zańdźe won k cźichomu woknu, hdyž měſacžk ze ſwojim miłym, něžnym
ſwětłom ſo k zemi khileſche, a zbóžniwa myſlicžka, nutrna modlitwa ſo
pozběhny potom pſchez daloke hory do cźicheje komorki, hdźež ſo ſwěrna
macź modleſche za zbožo ſwojoho ſyna.

Tele macźeŕne próſtwy ſo bórzy prawje ſpomóžne wopokazowacź pocžachu.
Wuknjenjo Jurjej ſkoro prawje derje dźěſche a dołho njetrajeſche, bě
ſebi luboſcź wſchěch ſwojich wucžerjow dobył. Běſche pak tež Jurij
wucžomc, z kotrymž móžachu wucžerjo a domjacy dohladowarjo cyle ſpokojom
bycź. Mějeſche jenož jenu ſtaroſcź, a to ſwoje wuknjenjo, jenož <pb
n="23"/>jene zawjeſelenjo, a to wukubłowanjo pobožneje wutroby. Bě ſebi
bórzy tamne cźiſchinke, pobožne měſtna wuſlědźił, kotrychž maja pražſke
cyrkwje tak wjele. Tam pſchikhadźeſche huſto, tam pak ſwojomu Zbóžnikej
w najſwjecźiſchim ſakramencźe, pak najzbóžniſchej Knježnje, pak ſwj.
Aloiſijej a ſwj. Józefej wſchitke naležnoſcźe ſwojeje wutroby
porucžeſche. Woſebje hdyž mějeſche cźežſche pruhowanja wocžakowacź,
njezabu ženje ſebi tam najprjedy móc, dowěru a zbožowny wukónc
wuproſycź. Hewak za wokſchewjenjo poſtajeny cžas wuži k tomu, zo ſo w
cžerſtwym powětſe z wonka měſta pſchekhodźowaſche, hdźež na božej
ſtwórbje mnohe ſrědki namaka tež ſwoju cžucźiwu wutrobu wokſchecź a za
nowe dźěło nowu móc a luboſcź hromadźicź. Na tajkich khódbach, kotrež
tak rady ſam lutki mějeſche, ſpominaſche na ſwoju macź, kotrejež luboſcź
a nadobne ſamotnoſcźe dale a lěpje ſpóznawacź a ſebi wažicź wuknjeſche,
a hdyž ſo potom zas dom wrócźi, bě jomu, hakož by bliže pola domizny
pobył. — Tajkile žiwjenſki porjad, na kotryž běſchtaj joho ſtrowy rozom
a njeſkažena wutroba dowjedłoj, zdźerža joho njezranjenoho woſrjedź
mnohich ſtrachow, kotrež tajke měſto za njenazhonjenych młodźencow we
ſebi khowa. „Wſchudźom a pſchec měj Boha pſched wocžomaj!“ bě joho macź
wot małoſcźe napominała; to ſo wón tež ſtajnje prócowaſche dopjelnicź.
Sobuſchulerjo, ze wſchoho ſwěta zběženi, kiž ſo tak huſto mjez ſobu
kaža, njewěrjachu ſebi na Jurja; běchu bórzy za tym pſchiſchli, zo maja
ſo pſched joho krutoſcźu a wobſtajnoſcźu na kedźbu bracź; kaž prjedy w
Bělicach mjez dźěcźimi dobu ſebi ponižny, měrny a pilny Jurij tež w
Prazy cžeſcź a luboſcź mjez ſwojimi towaŕſchemi.

Kak ſo nad wſchitkim tym z wutrobu wjeſeleſche Hana! Swěru jej Jurij
wſchitko piſaſche, ſchtož joho jeno pohnuwaſche. Tajke joho liſty běchu
pſchec dale a rjeńſche, woſebje hdyž bě ſo Jurij zwucžił macźeri ſerbſki
piſacź a ta na ſwoje wyſoke lěta tajke liſty derje cžitacź nawukła. Kak
móžeſche tu wutroba k wutrobje w macźernej rycži rycžecź! Tež macż
ſwojomu ſynej ſama piſaſche tak derje hacž ſo hodźeſche, jeno napiſma na
liſty jej knjez wucžeŕ piſaſche. Je trjeba hiſchcźe na to woſebje
ſpomnicź, zo macź ſwojoho Jurja z najnuzniſchim, woſebje z pjenjezami,
ſwěru wobſtara? Wona wſchak derje wjedźeſche, a knjez faraŕ bě jej to
tež woſebje prajił, zo ſtudentam pſchewjele pjenjez wuſchne njeje; tola
pſchewjele wona njeſcźeleſche a bě ſebi wěſta, zo je Jurij derje
nałožuje. To bychu jej tež wſchelacy proſcherjo a potrěbni ludźo, kotſiž
na pucźach w Prazy a wokoło Prahi ſydaja a Jurja dawno hižo znajachu,
zawěſcźe wobkrucźili.

Ducy bě ſo lěto minyło a prózdniny tu běchu. Jurij bě rano na papjerje,
hdźež běchu dny hacž do prózdninow ze ſmužkami woznamjenjene, — kaž to
ſtudentojo pſched prózdninami rady cžinja — poſlednju tajku ſmuſchku
wuſchtrychnył, po kemſchach dóńdźe ſebi po wuſwědcženjo. Kak jomu
wutroba pukotaſche, hdyž knjez profeſſor z wuſwědcženjemi do wucžeŕnje
zaſtupi! Jurij bě w prěnim połlěcźe w ſwojej rjadowni pjaty był a běſche
ſebi wuſwědcženjo „z wuznamjenjenjom“ dobył. Budźe tež druhe, wjele
wažniſche wuſwědcženjo tutoho lěta tak dobre? .... Nětko je wſcho
wocźichło a knjez profeſſor cžita prěnje a druhe mjeno: prěni a druhi
ſtaj ſebi po ſwoje wuſwědcženjo k. pultej ſchłoj; nětko ma tſecźi
pſchińcź a „Jurij Prawda“ cžita profeſſor. Kak zabłyſknje ſo Jurjowe
woblicžo! Hižo ma w rucy papjeru, kiž ſo jomu wažniſcha zda, hacž hdy by
z njej cyłe kraleſtwo dóſtał; hižo je je z jenym pohladnjenjom
pſchelecźał a z druhim ſo z nutrnym zdychnjenjom Bohu podźakował. Nětko
ma jenož jenu naležnoſcź hiſchcźe, ducy dom dóńdźe ſebi do cyrkwje,
hdźež je tak huſto proſył, zo by drje krótki ale horcy dźak wotłožił — a
potom dom, dom k lubej macźeri! —

Bě to radoſtne zaſywidźenjo! Macź ſama bě z Pětrom hacž na železnicu
napſchecźo pſchijěła, a nětko ſo Jurij da do powjedanja wo Prazy, wulkim
a rjanym měſċźe, wo joho kraſnych cyrkwjach, wo ſchuli a jeje wucženju,
wo ſwojim bědźenju, modlenju a dokonjenju! A Hana pohladowaſche pak k
njebju z dźakapołnym wócžkom pak zas a zas na ſwojoho Jurja, kiž bě za
te lěto na tak ſchwižnoho, něžnoho młodźenca naroſtł. Cyłe Bělicy
mějachu podźěl na wutrobnej radoſcźi zbožowneje macźerje; a bě to
witanjo, wobdźiwanjo a praſchenjo: „Kak dha je ſo cźi lubiło? Njejſy
tola hiſchcźe ſerbſki zabył?“ Serbſki zabył! Jurij, tónle rozomny a
dobry wucžomc dyrbjał ſwoju macźeŕnu rycž zabycź! Pódla ſwojich
pſchikazanych ſtudijow njezakomdźi ſo we ſwojej narodnej rycži
dobrowólnje ze wſchej pilnoſcźu wudoſpołnjecź. We cuzbje wſchak dźeń a
lěpje ſpóznawacź <pb n="24"/>pocža wulku woſobnoſcź domjaceje ſerbſkeje
rycže a ſerbſkoho dobroho waſchnja a njerunaſche ſo tym, kotſiž do cuzby
pohladawſchi zabudu, z wotkel ſu a kak ſo po dobrym katholſkim ſerbſkim
waſchnju poſtrowja.

6. Kſcheſcźanſka dowěra.

Prěnja ſtaroſcź Jurjowa, hdyž z měſchcźanſkeje ſchule dom
pſchikhadźeſche a tež nětko, hdyž bě prěni krócź z Prahi pſchiſchoł, bě:
Kak daloko ſo ma z cyrkwju, kiž dyrbi ſo twaricź? Bohu žel, naležnoſcź
njeſpěchowaſche tak, kaž bě ſebi Jurjowa horliwa wutroba to pſchała, kaž
tež běchu Bělicženjo a ſuſodne wſy žadali. Hromada kamjeni, ke kotrejž
bě tež Jurij hako mały hólcžec pſchiwožował, drje roſcźeſche, ale
khětrje ſporje, prěnja horliwoſcź bě wuſtudnyła a dary z druhich woſadow
wuſtawachu a buchu dale a ſnadniſche. Běſche drje rjany pjenjez hižo
nahromadźeny, njedoſahaſche pak, zo by ſo z nim cyrkej natwariła.
Chcychu tohodla pjenjezam roſcź dacź, dońž ſo njemohło bjez ſtracha
zapocžecź. Z tym pak njebě duchownej nuzy Bělicžanow a cyłeje
wokołnoſcźe wotpomhane, kotruž dźeń a bóle zacžuwachu. Wſchelake ſrědki,
kotrež wjednicy cyłeje naležnoſcźe nałožowachu, huſcźiſche zhromadźizny,
kotrež powołachu, a woſebje nowa próca, z kotrejž duchowni cyłu tajku
zhromadnu naležnoſcź we ſwojich woſadach podpjerachu: to wſcho
powſchitkownu kedźbnoſcź zas bóle na Bělicy złožowacź pocža. Běchu tež
dobre lěta ludźom wjacy ſrědkow do ruki dałe. Poſledni naſtork k
zapocženju twarjenja ſcžini krute a wěſte ſlubjenjo, z kotrymž ſo mnozy
zamožicźi wobſedźerjo a wuměńkarjo mjez ſobu zwjazachu, zo chcedźa
nahladne pſchinoſchki dacź, hdyž jeno ſo twaricź zapocžnje. Tež
Prawdźina, kiž bě wjacy krócź hižo wjetſche dary woprowała, ſlubi z nowa
wulki pjenjez. „Wſchak mi wunjeſe“, praji wona, „a Bóh mi zawěſcźe za to
tak žohnuje; na prózdne wěcy druzy wjele mjetaja a nimaja z toho žanoho
wužitka, ale jeno ſchkodu.“

Tak bu poſtajene, zo ma ſo na ſwjedźeń najſwjecźiſcheje Wutroby
Jězuſoweje, kotrejž dyrbjeſche nowy dom Boži poſwjecźeny bycź, zakładny
kamjeń połožicź. Běchu wěcy wuſtojnomu miſchtrej dali rys wudźěłacź, kiž
ſo wſchitkim lubjeſche; bě to jednory, doſtojny a prawje rjany dom Boži,
rumny a nic pſchejara drohi, kotryž miſchtr natwaricź ſlubi.

Bě to wjeſołe hibanjo po cyłym ſerbſkim kraju! Jenož Hana njemóžeſche ſo
z cyłej wutrobu ſobu wjeſelicź. Z Prahi bě zrudnu powjeſcź dóſtała.
Jurij, kiž mějeſche ſchtwórty krócź na prózdniny pſchińcź, bě tam
ſtraſchnje ſkhorjeł — na padawu khoroſcź! Pſched měſtom ſo pſchekhodźujo
bě padnył a dóńž zas k ſebi njepſchińdźe, bě joho khoroſcź tak
pſchedźěłała, zo ſam njemóžeſche domoj dóńcź. Tak bě khoroſcź ſkóncžnje
ſtraſchnje wupuknyła, kotraž bě jomu dlějſchi cžas hižo zrawiła: bě to
ſcźěhwk tamnoho panjenja do wody, kotryž ſo zdaſche cžiſcźe zběhnjeny
bycź a nětko za wjacy lět tak zrudnje ſo wozjewi. Krucźiſche dźěło
wyſchſchoho gymnaſija a njewuſtawaca pilnoſcź, z kotrejž ſo Jurij na
prěnim měſcźe, kiž bě w ſwojej rjadowni doſpěł, zdźeržecź pytaſche, tomu
dopomha. Sta ſo to na tymſamym dnju, na kotrymž doma w Bělicach twar
cyrkwje ſkóncžnje wobzamknychu.

Jurij drje ſo zas po něcžim trochu zhraba, tola lěkaŕ jomu wſchě dalſche
krute dźěło wotradźeſche; duž Jurij tſi njedźele do prózdninow
pruhowanjo ſcžini a pſchijědźe dom, zo by ſo tu zas cyle wulěkował.
Macźeŕne wócžko wſchak hnydom wuhlada z boloſcźu pſcheměnjenjo, kiž bě
na Jurju znacź. Khoroſcź bě joho tak krucźe zapſchijała była, zo ſo na
ſwjedźenju, na kotryž bě hiſchcźe dóſchoł, mało wobdźěli.

Tola ſtrowy powětr, kiž po Serbach wěje, mócna Prawdźic cyroba,
luboſcźiwe macźeŕne wothladanjo a bjezſtaroſtne žiwjenjo prózdninow
Jurja zas tak wuſtrowichu a poſylnichu, zo móžeſche młódny a wjeſoły kaž
hdy prjedy nowe lěto w Prazy naſtupicź. Najrjeńſcha drje bě nadźija, z
kotrejž Jurij zas dźěſche, najkrucźiſcha tež dowěra macźeŕna, kiž joho
pſchewodźeſche, a pſchez wjetſchi dźěl lěta ſo jomu nicžo njeſta; hdyž
pak bě ſwjatoho Jana nimo, ſo khoroſcź zas pokaza a to hiſchcźe
krucźiſcho, dyžli zańdźene lěto. Zas dyrbjeſche Jurij ſwoje pruhowanjo
do cžaſa cžinicź a pſchijědźe prjedy wſchitkich na prózdniny. Nětko ſo
wjacy wo ſtraſchnej khoroſcźi dwělowacź njehodźeſche; tutón nowy zrudny
podawk bě kaž nóž, kiž bu macźeri k wutrobje ſtajeny; pſchetož móžeſche
ſudźicź, ſchtož ſo jej tež wot lěkarjow praji, zo tale khoroſcź z lětami
njewotebjera, ale pſchibjera. Lěkaŕſka pomoc, je-li móžna, žada dołhi
cžas, a tón tola Jurij njemějeſche, pſchetož nětkle w poſlednim <pb
n="25"/>lěcźe gymnaſija ſtudije pſchetorhnycź njemóžeſche. Styſkno
běſche macźeri w tutej wuzkoſcźi a tola wjedźeſche najlěpſchu pomoc:
„Pola cžłowjekow njeje rada, pola Boha je zawěſcźe!“ Nutrniſcho hiſchcźe
hacž dotal proſcheſche w horcym pacźerju za ſwojoho ſyna, kiž tež w
Prazy za cźežke ſtudije woſmoho lěta gymnaſija zbožowny wuſpěch pola
Boha pytaſche. A hdyž ſo cźežke pruhowanjo, „maturita“, pſchibliži,
tehdom bě Swjatki wutoru w Róžencźe z klětki ſłyſchecź: „Jedyn młodźenc
z Keŕcžanſkeje woſady ma wěſtu winu, da ſo ſwjatej Mariji lubicź“, a
nichtó drje njewjedźeſche, kajka mohła to wina bycź, khiba Prawdźic macź
w Bělicach.

Tajka ſynowſka dowěra njemóžeſche zahańbjena bycź; Jurij w Prazy
maturitatne pruhowanjo dokonja „z wuznamjenjenjom“ a dóſta zjawnu
khwalbu pſched cyłym pruhowanſkim wubjerkom. Běſche to woſebita hnada
Boža na zaſtupnu próſtwu Najzbóžniſcheje Knježny jomu ſpožcžena, zo jomu
ſtraſchna khoroſcź na dokonjenju gymnaſijalnych ſtudijow njezadźewaſche.
To Jurij bórzy jaſnje ſpózna. Pſchetož hdyž bě po pruhowanju w horcym
pacźerju pſched wobrazom Macźerje Božeje ſwój dźak wotłožiwſchi ſo domoj
wrócźił, napadźe joho zaſy khoroſcź, kotruž běchu krute ſtudije hiſchcźe
wjele bóle zhórſchiłe. Hakle za tydźeń bě ſo Jurij tak daloko zhrabał,
zo móžeſche někak domoj dojěcź. — Tak bu tež do tohole wjeſołoho
khelucha Jurjej ze zrudnym podawkom hórki pſchidawk změſchany.

A macźeŕna dowěra kak krucźe bu ta pruhowana! Z radoſcźu, kajkejež jeno
je macźeŕna wutroba mócna, bě ſo hižo zbóžna cžuła wopominajcy nadobny
dźeń, kotryž by jeje Jurja ſwjatomu powołanju pſchepodał — a nětko ſo
zdaſche cyła jeje nadźija podarmo bycź! Pſchetož Jurij njemóžeſche
měſchniſkeje ſwjecźizny dóſtacź, dóńž wot tuteje ſtraſchneje khoroſcźe
njeby wuhojeny był. Woprawdźe wſcha móc a ſylnoſcź, kotruž krute
pſcheſwědcženjo a doſpołne podacźo do Božeje wole ſkutkuje, běſche
trěbna, zo Hana w tutym najhórſchim bědźenju njepodleža.

Cyłe Bělicy mějachu wutrobny podźěl na zrudobje Prawdźic ſwójby; běſche
dźěn Jurij tež jich a macźeŕna nadźija tež jich pſchecźo. Tola ſchtó ze
wſchěch Bělicžanow chcyſche Hanje tak trěbny tróſcht ſkicźicź, kiž
wſchitcy ſami tak nuznje trjebachu? Z radoſcźu zapocžaty twar cyrkwje na
žane waſchnjo tak lohcy njeńdźeſche, kaž bě prjedy wocžakowane było.
Njechachu ſo cyle z pjenjez wutwaricź, a duž murja a cyły twar jenož
ſporje pſchibjerachu. Za dobrej dwě lěcźe bě twarjenjo někak pod kryw
pſchiwjedźene. To wſchak bě Bělicžanam jara pomału! Wyſche toho ſo ze
ſtrony knjejſtwa wſchelake cźeže a hacźenja pſchihotowachu. „Schto pomha
wam cyrkej — rěkaſche — hdyž tola za duchownoho ſtarane nimacźe? Z cžoho
dha budźe tón žiwy?“ Tak z kóždym nowym dnjom ſkoro nowa ſtaroſcź
ſwitaſche.

7. Kſcheſcźanſki wopor.

Hana běſche prěnja, kiž w tutych cźežkich ſtaroſcźach zas ſo z Bohom
tróſchtowaſche, hacžrunje mějeſche jich najwjacy znjeſcź. Bu pozběhnjena
pſchez cžiſcźe woſebitu dowěru ſwojoho lubowanoho ſyna. „Hdźež je nuza
najwjetſcha“, jej Jurij praji, „tam je Bóh najbliže. Móžu ſebi myſlicź a
rozpominacź kaž chcu, pſchec zas praji mi znutſkowny hłós, zo mam Bohu
wopor ſwojoho žiwjenja pſchinjeſcź, kotrež je mi z woſebitej hnadu Božej
zdźeržane. Njepſcheſtań jeno, luba macźi, z cyłej mocu ſwojeje wutroby
za mnje proſycź, a zo macźeŕna modlitwa mrócžele pſcheńdźe, to doſcź
wěſcźe wěmy ze ſtawiznow Swjatych. Njezhub́my tola dowěru, pſchetož ta je
za naſche próſtwy najnuzniſcha, hdyž Zbóžnikowe ſłowo znajemy:
Schtožkuli we modlitwje žadacźe, wěŕcźe jeno, zo to dóſtanjecźe, a
ſtanje ſo wam.“

„Haj, mój ſyno“, wotmołwi Hana, „njezhub́my dowěru! Zawěſcźe, Bóh ſam je
tebi tajku wobſtajnoſcź do wutroby dał ..... Njeměj mi za zło, moje
dźěcźo, tule moju ſłaboſcź. Ach, zdaſche ſo mi, hakož bych pſchi ſamſnej
kromcy zahubjenja ſtała a wjac ſo wrócźicź njemóhła! ... Bóh žada ſebi
wopor wot tebje, wón žada pak ſebi wopor tež wote mnje a da mi hiſchcźe
ſpóznacź, we cžim by měł wobſtacź.“

Wot toho dnja bě Hana zas ſtróſchtna a podata do Božeje wole kaž prjedy.

Hdyž prózdniny k kóncej běžachu, khodźeſche Jurij pſcheze dny do
Róžanta, zo by wot Najzbóžniſcheje Knježny, na kotruž běſche ſtajnje
cyłu ſwoju dowěru ſtajał, ſebi ſtrowoſcź wuproſył. „Spomń, o
najmiłoſcźiwſcha Knježna“, modleſche ſo poſledni krócź, „na
njewuprajitu, hórku boloſcź, z kotrejž bu twoja macźeŕna wutroba
pſchekłóta, hdyž twojoho bójſkoho <pb n="26"/>Syna, na kſchižu
wumrětoho, tebi do klina połožichu, a wuproſch ze ſwojej próſtwu, kotraž
pola Boha wſchitko zamoži, mojej zrudźenej macźeri ſkóncžnu radoſcź po
tak hórkich zrudobach.“

Poſylnjeny, wokſchewjeny a wobkrucženy wopuſchcźi nětk Jurij zas ſwoju
wjes, zo by duchownſke ſtudije zapocžał. Do Prahi ſo njemóžeſche
wrócźicź, dokelž ſtraſchna khoroſcź joho dalſchomu bycźu tam
zadźewaſche, a poda ſo toho dla do Würcburga na wyſoku ſchulu, kotraž tu
khwilu ze wſchej ſławu katholſku theologiju wucžeſche, zo by nětk dale
cyle na ſwoje ſtudował. Tam wuknjeſche Jurij pilnje a měrnje a mějeſche
pſchiležnoſcź, katholſke žiwjenjo a katholſku wědomoſcź z cyle druhoho,
jomu dotal njeznatoho ſtejiſchcźa ſpóznacź, ſchtož wſchitko k
powſchitkownej zdźěłanoſcźi a k wobſchěrnomu rozwucženju jara ſpomožnje
pſchinoſchowaſche.

Macź pak zdychowaſche a ſo modleſche doma. Mějeſche winu, ſwojoho Jurja
hiſchcźe z wjetſchej ſtaroſcźu do Würcburga pſchewodźecź, kaž hdy
prjedy, tež prěni krócź, do Prahi. Tola ſtajnje ſpominaſche na
wokſchewjace ſłowo Jurjowe, zo macźeŕna próſtwa mrócžele pſcheńdźe.
Pſched ſwj. Marijnym wołtaŕkom ſwojeje farſkeje cyrkwje klakaſche, tam
tróſcht a pomoc pytaſche, tam tež Boha za rozſwětlenjo proſcheſche,
kajki wopor by jomu ſpodobny był.

Bóle tež hiſchcźe dyžli prjedy ſo ſtaraſche za nowu cyrkej ſwojeje wſy.
Kaž bě wot ſpocžatka twarjenja tſecźi zapſchah koni ſebi wobſtarała, zo
by tón za pſchiwoženjo twarſkich potrěbnoſcźow ſłužił, tak nětko
wſchelakich dźěłacźerjow za cyrkej na ſwoju ruku dźeržeſche a
płacźeſche. Najbóle pak bě ju, kaž wſchitkich Bělicžanow zapſchijała
powſchitkowna naležnoſcź wo zaſtaranju duchownoho; dźeń wote dnja ſebi
na to myſleſche a pytaſche wupucź z tajkich wuzkoſcźow.... Schto tež to
jeje woporniwa wutroba hiſchcźe wobzamknje? ...

W ſtaroſcźi, bědowanju a modlenju miny ſo Hanje a Bělicžanam lěto a
bližeſche ſo zas k ſwjatomu Janej. Dźeń a bóle pſchibjeraſche Hanina
ſtaroſcź wo Jurja, dokelž cžas joho ſtraſchnych ſkhorjenjow
prjedawſchich tſjoch lět z kóždym dnjom bliže ſtupaſche.

Tehdom jězdźeſche dźewjecź dnow za ſobu kóžde ranjo z Bělic wóz do
Róžanta; a dźewjaty dźeń, runje na ſwjatoho Jana, klecži žónſka w
pokutnej draſcźe w tamniſchej cyrkwi ſwjataj ſakramentaj pokuty a
wołtarja dóſtawſchi pſched hnadownym ſwjecźecźom „naſcheje lubeje
Knjenje wot lipy“, kotraž dźěcźowſku dowěru njepſcheſtanje mytowacź ze
ſpodźiwnymi wuſłyſchenjemi; wulka dyrbi bycź dowěra tuteje žónſkeje, zo
wócžcy njepuſchcźi wot wobraza najmiłoſcźiwſcheje Knježny, wulka tež
jeje naležnoſcź, zo tu pſchez cyłe dopołdnjo klecži. Hižo je połdnjo
wozwoniło — a nětko je ſtanyła, je hiſchcźe junu k tróſchtaŕnicy
zrudnych pohladała z wócžkom tak połnym boloſcźe a radoſcźe a khwata ze
ſwjatoho měſtna. Schto?! je to Prawdźic macź? Je to jeje woblicžo, hacž
dotal tak ſtruchłe a ſtaroſcźe połne? Kak je ſo na dobo pſcheměniło, kak
jej z wocžow rycži dowěrna wěſtoſcź a radoſcź! Nětko je zawěſcźe
dokonjane bědźenjo, dokonjany tež wopor a dobyta wěſtoſcź wuſłyſchenja.
Wokſchewjena, wobnowjena ſo Hana dom wrócźi.

Tydźeń ſo miny a žana zrudna powjeſcź njepſchińdźe z Würcburga; Hana
wſchak ſo jeje wjac njeboji, je ſebi wěſta, zo je wuſłyſchana. A hlej!
za tydźeń pſchińdźe liſt macžany z radoſtnymi ſylzami jeje ſyna. „Raduj
ſo“ — piſa Jurij — „a dźakuj ſo tomu Knjezej, luba macźi, zo je naju
wuſłyſchał! Pſchewinjena je moja zrudna khoroſcź a pſchetrata! ... Kaž
běchmoj ſebi wotrycžałoj, ſym tež ja dźewjecźdnjowſku pobožnoſcź dźeržał
k najzbóžniſchej Knježnje. Dźenſa tydźeń, zo ſym ju wobzamknył, dźěch k
ſławnomu a pobožnomu lěkarjej, doktorej S ... ej, kotromuž ſym cyłu
naležnoſcź rozpowjedał. Wón je mje pſchehladał a pſchepytał a joho
rozſud je, zo ani najmjeńſchoho ſtracha měcź njetrjebam, hakož móhła ſo
khoroſcź zas wrócźicź. Je mi wo prawdźe tež, kaž bych z nowa rodźeny
był; wot dnja ſwjatoho Jana cžuju ſo doſpołnje ſtrowy a cžerſtwy, kajkiž
hiſchcźe ženje njejſym był. O dźakuj ſo Bohu, dźakuj ſo tež Macźeri
Božej, kotrejež zaſtupna próſtwa je mje wuſtrowiła!“

Schtó chcył wopiſacź njewuprajitu radoſcź a horce dźakne modlitwy
zbožowneje macźerje!

A ſchto bě, praſcheſch ſo, wopor kſcheſcźanſkeje macźerje?

Hiſchcźe tydźeń, a Jurij pſchijědźe z Würcburga ſtrowy a młódny, z
radoſtnymi ſylzami macźerje witany. Hnydom na zajtra jědźeſchtaj Hana a
Jurij do měſta, dokelž chcyſche Hana ſlub, kiž bě ſwjatej Mariji w
Róžencźe cžiniła, dopjelnicź. Najprjedy <pb n="27"/>pſched duchownſkej a
potom tež pſched ſwětnej wyſchnoſcźu „wupraji, wobkrucźi a wobzamkny, zo
ſwoje kubło ze wſchěmi joho ležownoſcźemi a prawami po tſjoch lětach
wotſtupi a daruje cyrkwi w Bělicach, zo by hacž na wěcžne cžaſy ſłužiło
k zdźerženju duchownoho w Bělicach.“ Hana a Jurij, kiž bě po runje
dokonjanym jedyn a dwacytym lěcźe ſwoje połne prawo doſcźahnył,
podpiſaſchtaj darowanſku liſcźinu. — Jeno ſrěni wuměnk za ſebje a za
Jurja, dóńž by na měſchnika wuſwjecźeny njebył, ſebi Hana wucžini.

So rozymi, zo to dołho potajne njewoſta. Bě to radoſcź w Bělicach,
kotrymž bu na dobo wulka ſtaroſcź wotewzata, bě to powjedanjo po cyłych
Serbach! Z jenym dobom běchu zas wſchě wocži do Bělic złožene. Tajki
nadobny pſchikład cźehnjeſche, zas nowe a nahladne dary pſchikhadźachu,
tak zo wo doſpołne wutwarjenjo Božoho domu bórzy žadyn ſtrach wjac
njeběſche. Wołtarje, piſchcźele, zwony, ławki a t. d. tu po něcžim
pſchibuchu.

* * *

Minyłe ſu ſo ſkoro tſi lěta. Jutrowne khěrluſche po ſerbſkich honach
klincža a wopowjeduja hordoſcź wot ſmjercźe ſtanjenoho Zbóžnika; tu a
tam hiſchcźe widźiſch kſchižeŕſkoho konja, zo ſo jomu kudźerjawe hriwy
hiſchcźe njejſu zaſy zhładkowałe.

Schto dha ſo w Bělicach ſtawa, zo wſchitko tam khwata? Po wſchěch
pucźach widźiſch pobožnych kemſcherjow — je běła njedźela. Nimaja dha
doma Bože ſłužby, zo ze wſchěch woſadow do Bělic du? Wſchak je tola
ſwjecźenjo noweje cyrkwje hižo dawno nimo.

Je wſchak w Bělicach žadny ſwjedźeń, podobny tamnomu w zańdźenym lěcźe,
hdyž bu tam nowa cyrkej ſwjecźena.

Daloko a ſchěroko po ſerbſkej zemi roznoſchuja a wopowjeduja kraſne
Bělicžanſke zwony wulki dźeń, kiž je zaſwitał. Bliže a lěpje ſu lubozne
jich zynki znacź, hdyž po dotal cźichich honach ze ſwojim mjedźanym
hortom wołaja: Pójcźe, khwalcźe toho Knjeza, dźakujcźe ſo joho miłoſcźi!

W Bělicach je ſwjatocžne hibanjo. Wſcho khwata k Prawdźicom — tam je
ſrjedźizna dźenſniſchoho ſwjedźenja. Po cyłym dworje ſteja ſwjatocžni
kemſcherjo, mužojo w najrjeńſchej draſcźe, žónſke w płachcźicžkach a
knježny hako družki.

Schto to? Z cyrkwje tu cźehnje ſwjatocžny cźah. Do prědka njeſu rjane
nowe khorhowje, potom du ſchulſke dźěcźi — hólcžatka rjenje ſcžeſane w
najlěpſchej draſcźe, holcžatka hako družki wupyſchene — a z nimi ſtary
knjez wucžeŕ. Schto ſebi tón tak wocži trěje, je ſnadź hrjebanjo? Tola
ně, ſu to radoſtne ſylzy, kiž ſo jomu z wocžow kuleja: dźeja dźěn dźenſa
po joho najlěpſchoho ſchulerja! Za ſchulu ſcźěhuje doſtojny Keŕcžanſki
knjez faraŕ ze ſcheſcźimi druhimi duchownymi.

Nětko ſu hacž k Prawdźicom dóſchli a duchowni zaſtupja dó jſtwy. Tu
ſteji ſrjedź ſtwy blido, pſchikryte z běłym rubom, na nim Boža martra z
dwěmaj zaſwěcźenymaj ſwěcžkomaj a za blidom klecži młody duchowny —
Prawdźic Jurij. Je dźens joho cžeſtny dźeń, na kotrymž ma naſtupicź
ſwjate powołanjo we měſchniſkej ſwjecźiznje dóſcźehnjene. — Nětko je ſo
pozběhnył, a knjez faraŕ joho z hnujacymi ſłowami powita a pſcheproſy,
zo by prěni krócź ſwjecźicź ſchoł potajny, njewoblakowany wopor nowoho
zakonja.

Schto Jurij w tutych wyſocy ſwjatych wokamikach zacžu! K njebju
pozběhnje ſylzojte wócžko, w kotrymž ſo horcy dźak a njewuprajita
zbóžnoſcź błyſchcźi, a naſtupiwſchi ſwój cžeſtny pucź ſcźěhuje
duchownych. Pſched nim njeſe mała družka na pucawku kraſnu měſchniſku
krónu, kotruž ſu jomu klóſchtrſke knježny dariłe: krónu kralowſkoho
měſchniſtwa. Za nim pak ſcźěhuja pobožni kemſcherjo a zanjeſu lubozny
khěrluſch: „Hdźe ſy ty moja radoſcź, hdźe ja cźe namakam?“ Tak krocži
Jurij woſrjedź pobožnoho ludu; tola wot wſchoho toho njewidźi a
njeſłyſchi wjele: ſwjate pohnuwanja ſu joho wutrobu cyle zapſchijałe;
ponižnje, rucy nutrnje ſtyknjenej a wocži k zemi złoženej tu dźe —
najrjeńſchi žiwy wobraz njewinowatoho ſwj. Aloiſia!

Pobožny cźah je hacž k cyrkwi pſchiſchoł. Tu ſteji dom Boži, nadobne
měſtno ſłužby Božeje, po tak dołhim bědźenju a ſtaranju nětko cyle
dokonjany! Hacž tež to ſo Jurij w tymle wokamiku dopomni na to, kak je
tež z dźěcźacej horliwoſcźu za joho twar ſo poſtarał, hacž tež to
ſpomina na to, kak mějeſche něhdy žadoſcź, tudy k wołtarjej ſłužicź?
Haj, zaſtupiwſchi dźenſa „k Bohu, kiž zwjeſela joho młodoſcź“, chce
ſłužicź wołtarjej Božomu, ſłužicź hacž do poſlednjoho zdychnjenja.

Swjedźeńſke prědowanjo ſo zapocža; mějeſche je Keŕcžanſki prěni kapłan,
něhduſchi wucžeŕ Jurjowy, kiž bě joho tež na prěnje ſwjate woprawjenjo
pſchihotował. <pb n="28"/>Zawěſcźe, tež wón bě pſchewzaty wot ſwjatoſcźe
dźenſniſchoho dnja, kiž bě za Jurja a joho macź wažniſchi, dyžli mohł to
za žanoho druhoho nowoſwjecźenoho duchownoho bycź. Zapocžejo ze ſłowami
ſwjatoho Domaſcha z njedźelſkoho ſwjatoho ſcźenja „Mój Knježe a mój
Božo!“ we kotrychž ſo ſwjate ſpodźiwanjo ze žiwej wěru wupraja, pokaza
na njewuſlědźite rady pſchedwidźomnoſcźe Božeje we žiwjenju Jurjowym,
macźeŕnym a wſchitkich Bělicžanow. Rozſwětli, kak ſpodźiwnje je Bóh
wſchitko wjedł, zo po tak mnohich a ſtraſchnych bědowanjach dowěrny
młodźenc ſwjate powołanjo, macź dopjelnjenjo najnutrniſchoho pſchecźa a
ſtyſknoſcźena woſada dokonjenjo bohuluboho ſkutka doſcźahny. A hdyž ſo
prědaŕ na zbóžniwu macź wobrocźi, zo by jej zbožo pſchał k tutej
radoſcźi po tak mnohim horju; dha běſche jej, hakož měła ſo nuricź we
ſylzach zbóžnoſcźe. — Tehdom drje žane woko ſuche njewoſta.

Na to ſcźěhowaſche Jurjowy prěni wopor Božeje mſchě. Tež Jurij tak nětk
dokonja wopor, kaž běſche macź ſwój hižo tſi lěta prjedy pſchinjeſła.

Luby cžitarjo, moje pjero je pſchejara ſłabe, zo mohło wopiſacź
njewuprajitu potajnoſcź, kotrejž ſo ſami jandźelojo w cźichim zadźiwanju
modla. Snadź ſy hižo zbožo měł abo hiſchcźe změjeſch, pſchitomny bycź
prěnjomu woporej nowoſwjecźenoho měſchnika; dźeń wote dnja maſch
pſchiležnoſcź najwjetſchu potajnoſcź ſwojeje wěry ſwjecźicź widźecź.
Schtož tehdom twoja wutroba zacžuje, rycži jaſniſcho, dyžli ſłabe ſłowa
ſmjertnoho cžłowjeka. — Podobny jandźelej tu ſtejeſche Jurij pſchi
wołtarju Božim, ſrjedźicźeŕ mjez Bohom a cžłowjekami. Radoſtne ſylzy
macźerje ſo njepſcheſtachu ronicź, a hdyž wona Syna Božoho w rucy
ſwojoho ſyna wuhlada, hdyž ſo tón k njej wobrocźiwſchi praji: „Hlej
Jehnjo Bože, kotrež prjecž bjerje hrěchi ſwěta“, a hdyž cźěło Zbóžnika z
ruki ſwojoho ſyna dóſta: tehdom wjac njebě ze ſwojimi myſlemi na zemi,
běſche jej, hakož by hižo zacžuła njebjeſke radoſcźe. Zawěſcźe mějachu
tež nan, bratſja a ſotry we wěcžnoſcźi podźěl na tutej zbóžnoſcźi
macźerje....

Wopor je dokonjany; Hana klecži hiſchcźe w nutrnym rozpominanju ze
ſwojim Zbóžnikom ſo rozmołwjejo. Tu pſchiſtupi młody měſchnik k njej,
połoži ſwojej rucy macźeri na hłowu, zo by jej nowoměſchniſke
požohnowanjo dał. Ze žiwej wěru wokoſchi Hana wyſocy ſwjecźenu ruku
ſwojoho ſyna. —

To běſche Haniny najzbóžniſchi dźeń.

8. Kſcheſcźanſka ſmjercź.

Tola wſchitka, tež najnadobniſcha zbóžnoſcź tudy na zemi je jenož
krjepka tamneje kraſnoſcźe, kotraž je nam w druhim žiwjenju
pſchihotowana. Wěncy a pletwa wot primicy Prawdźic knjeza zwjadnychu a
zwotpadachu, knjez Jurij dyrbjeſche prjecž na zdalene měſto, zo by tam
po porucžnoſcźi ſwojoho biſkopa duchownſku ſłužbu zaſtał, ludźo mějachu
bórzy połnej rucy dźěłacź a powjedachu mjenje a mjenje wo žadnym
ſwjedźenju; tež w Bělicach bu cźicho a mějachu jeno njedźelſke a ſwjate
dny abo z rědka hdy tež dźěławy dźeń Bože ſłužby, dokelž dyrbjachu ſo
hiſchcźe z Keŕcžic zaſtaracź; jednanja wo nowej farje w Bělicach bjez
kónca trajachu, hacžrunje bě za wſcho doſpołnje ſtarane. — Pſchińdźe
lěcźo z krutym dźěłom, pſchińdźe nazymjo ze ſwojimi płodami, pſchińdźe
zyma a pſchikry wſcho z běłej płachtu dołhoho ſpanja.

A zaſy ſchkowroncžki nowe nalěcźo witachu, zaſy běchu kſchižerjo
zybolacy jutrowny grat na hozdźe ſpowěſcheli, za cyłe dołhe lěto.
„Strowa ta hłowa“, ſu prajili, „hdyž jón k lětu zas dele wozmjemy“, a
Hana je pſchiſtajiła, hdyž jeje kſchižerjo jej banty zas pſchinjeſechu:
„K lětu drje změjecźe nowe — žarowanſke!“

Kak tele ſłowa Prawdźic ludźi zrudźichu! a tola widźachu wſchitcy, zo
Hana njeje bjez winy tak rycžała; pſchetož wjele bě ju pſcheměniło
zańdźene lěto. Jeje dotalna ſtrowoſcź a młódnoſcź bě ſo zhubiła, cźežki,
kuſchi dych wubudźeſche ſtaroſcź a bojoſcź wo jeje žiwjenjo, dźeń a bóle
wotebjerachu jeje mocy, złamane pſchez njeſměrne ſtaroſcźe, zrudoby a
radoſcźe poſledniſchich lět. Hana wſcho to derje wjedźeſche a cžujeſche,
zo drje jej wjele cžaſa wjac tudy ſpožcžene njebudźe. Tola nic ze
zrudobu ale z wjeſołoſcźu to pytny; wſchak ju na zemi nicžo wjac
njezadźeržowaſche: Jurij bě wobſtarany a ſłužbje Božej darjeny, Bratrec
Hańži, kotruž bě za ſwoju pſchiwzała, běſche tak wjele wuſtajicź dała,
zo mohła ſo z cžeſcźu woženicź abo do klóſchtra hicź, a ſama bě ſo
wſchoho ſlekła, ſchtož mějeſche wot Boha wobradźene, zo by to wot nětka
Bohu a joho ſwjatej ſłužbje pſchiſłuſchało. Nětko mějeſche hiſchcźe
jenicžku žadoſcź, dóńcź do radoſcźe toho Knjeza.

A Bóh dopjelni jeje nutrne pſchecźo. Prěnjeje meje, na ſwojim narodnym
dnju, běſche poſledni krócź w ſwojej farſkej cyrkwi. — Wot młodych lět
bě ju na tymle dnju wopytowała a ſwjataj ſakramentaj pokuty a wołtarja
tam dóſtawſchi ſwój kſchcźeńſki ſlub wobno<pb n="29"/>wjała. To je tež
dźenſa cžiniła. — Hižo ſu kemſcherjo dawno wſchitcy z cyrkwje wuſchli a
Hana hiſchcźe njecha ſwjate měſtno wopuſchcźicź, hacžrunje ju ſkoro
žadyn ſtaw wjacy njedźerži. Nětko je ſtanyła a lědma někak hiſchcźe
dóńdźe k wołtaŕkej ſwjateje Marije. Tam wucźehnje ſwoju družcžu ſchnóru,
kotruž je hako knježna pſchecy z cžeſcźu noſyła a kotraž je po wſchěch
Serbach hako najrjeńſcha znata, a powiſnje ju ſwjecźecźu najzbóžniſcheje
Knježny na wutrobno. „Tebi, o Kralowna knježnow“ — praji nutrnje —
„wopruju tudy najwjetſchi pokład, kiž móžeſche mi zemja ze wſchěch
ſwojich debjenſtwow ſkicźicź. Njech nětk jenož k twojej khwalbje ſłuži.
O Tróſchtaŕnica zrudnych, kak huſto ſy mje tudy tróſchtowała, o budź mi
z pomocnicu w ſmjertnej nuzy, zo bych Tebje tam wohladała, kaž ſym cźe
tudy cžeſcźiła w twojim wobrazu!“

Potom ſo wobrocźi k wulkomu wołtarjej, tam ſo poklakny z mocu a wuſpěwa
„Wótcže naſch.“ „O ponižnje zakryty Jězuſo“, tak ſo rozžohnowa ze ſwojim
Zbóžnikom, „ſmil ſo nade mnu! Kak huſto bu moja lacžna duſcha, kaž
dźenſa, wokſchata z twojim najſwjecźiſchim cźěłom a krewju! Nětko tu
wjac njebudu pſchińcź móc k tebi; popſchej mi twój zbóžny wopyt we mojim
domje, hdyž mje khoroſcź łamacź pócžnje, o njewopuſchcź mje w ſmjertnym
bědźenju!“

Hłuboko ſo pokłoni Hana a dźěſche z cyrkwje; pola krjepjeńcy ſo wobrocźi
hiſchcźe junu z nutrnym wócžkom k wołtarjej a potom ſtupi na keŕchow.
Tež tam chcyſche Bože mje wzacź wot rowcžka ſwojoho mandźelſkoho; tola
njemóžeſche ſo wjac poklaknycź, ſtejo wuſpěwa někotre „Wótcže naſche.“
„Nětko drje ſo ſkoro zas wohladamój, Jurjo“ — praji ſo domoj wrócźejo —
„dołho wſchak wjac njemóže tracź. Jowle pſchi tebi njech mje
pohrjebaja.“

Cžiſcźe zeſłabjena dóńdźe lědma hacž k ſwojomu wozej, kiž mějeſche ju
zaſy dom dowjeſcź. Hdyž běchu hacž na hórku mjez Keŕcžicami a Bělicami
dojěli, hdźež bě Hana tak huſto ducy ke mſchi wěžu a cyrkej prěni krócź
wuhladała, pohlada tam poſledni krócź z pobožnym wócžkom.

Běchu to wo prawdźe poſlednje kemſche, kotrež Hana wopyta a
njedyrbjeſche wjac wohladacź dom Boži, do kotrohož bě tak pilnje
khodźiła. Hladajcy pſchibjeraſche jeje khoroſcź, a hižo tydźeń
pozdźiſcho dźěſche knjez faraŕ z Božim Synom k Prawdźic macźeri. — Toho
bě ſebi Hana požadała, zo by ju doma wobſtarał, dokelž bě hižo dołhe
lěta jeje ſpowjednik. — Na wſchěch polach klakachu ludźo wuſłyſchawſchi
klinkanjo z wocžomaj wobrocźeni tam, hdźež ſo Syn Boži nimo njeſeſche;
wozy, kiž nimo jědźechu, zaſtawachu a ze wſchěch khěžow khwatachu
wobydlerjo do duri, zo bychu požohnowanjo z Najſwjecźiſchim dóſtali.
Wſchitcy wuſpěwachu „Wótcže naſch“ za khoroho, kotromuž ſo ſwjate
potajnoſcźe njeſechu.

Wjele Bělicžanow ſo pola Prawdźic zhromadźi, kiž za Božim Synom
pſchińdźechu. Tu ležeſche Hana na ſchlewjeŕběłym łožu, wſcha móc bě ju
wopuſchcźiła; tola hiſchcźe junu ſo zhraba, zo by z najnutrniſchej
pobožnoſcźu ſwjate potajnoſcźe dóſtała. Nětko da naměſtnikej Božomu
rachnowanjo wo ſwojim žiwjenju a dóſtawſchi wot njoho wotwjazanjo
pſchija ſwojoho Zbóžnika hako wjednika na pucź do wěcžnoſcźe, dóſta
ſwjate wolijowanjo a požohnowanjo za mrějacych. Z hnujacymi modlitwami
pſchihotowa hiſchcźe ju knjez na poſledni cźežki pucź.

Jene pſchecźo mějeſche hiſchcźe Hana, wumrěcź w pſchitomnoſcźi ſwojoho
ſyna a tež te dopjelni jej Bóh. Na wjecžor pſchijědźe Jurij, woſta
pſchez cyłu nóc pſchi łožu ſwojeje macźerje a dźeržeſche rano w
Bělicžanſkej cyrkwi Božu mſchu za nju. Hiſchcźe běſche w cyrkwi, zo by
ſwoje dźakprajenjo ſpěwał, tu hižo pſchiběžachu po njoho, zo macź za nim
žada. Jeje poſlednja hodźina bě pſchiſchła. „Jurjo“, praji Hana ze
ſłabym hłoſom, „Bóh žada moju duſchu k ſebi; Bóh budź z tobu we
wſchitkich twojich ſkutkach, zo móhli ſo něhdy wſchitcy zas wohladacź.“
Jurij ſo poklakny a macź požohnowa ſwojoho ſyna — běſche to hnujacy
wokomik. Po khwili hiſchcźe praji: „Mój ſyno, ty ſy měſchnik, požohnuj
twoju mrějacu macź“, a hdyž bě Jurij to ze ſylzojtomaj wocžomaj ſcžinił,
pſchiſtaji: „Nadźijam ſo, zo mje Bóh wozmje do ſwojoho raja, Macź Boža
pſchińdźe po mnje.“ To běchu jeje poſlednje ſłowa. Smjertne bědźenjo ju
pocža łamacź, Jurij ſpěwaſche klecžo pſchi njej cyrkwinſke modlitwy za
mrějacych, a hdyž ſwojej wotemrětej macźeri wocži zańdźeli, njeronjachu
joho wocži žanych ſylzow wjac — ſtejeſche tu pſchi ſmjertnym łožu hako
měſchnik; mějeſche druhim tróſcht a pomoc pſchinjeſcź, joho ſamſna
wutroba dyrbjeſche mjelcžecź.

Tak ſkóncži Hana ſwoje bohuſpodobne žiwjenjo z měrnej pobožnej ſmjercźu.

Po tſjoch dnach pohrjebachu jeje cźěło, kaž bě <pb n="30"/>ſebi pſchała,
w Keŕcžicach na ſtronje jeje mandźelſkoho. „Wzmi zemja, ſchtož je twoje
a tón Knjez njech wozmje, ſchtož je joho“ modleſche ſo Jurij, hdyž joho
macź zemi podawachu. „Njech wotpocžuje we měrje!“

Haj zawěſcźe wotpocžowaſche we měrje po ſwjatym a woporniwym ſwojim
žiwjenju; pſchetož tón Knjez ſam je ſlubił: „Zbóžni ſu, kotſiž we tym
Knjezu wumru. Zbóžni ſu khudźi po duchu, dokelž jich je njebjeſke
kraleſtwo.“

„A jich ſkutki ſcźěhuja jich.“ Tež Hanu ſcźěhowachu jeje nadobne ſkutki,
zo bychu za nju rycžałe pola ſprawnoho ſudnika, a ſu dale žiwe, zo bychu
płody njeſłe za cžeſcź Božu a zbóžnoſcź njeſmjertnych duſchow we ſwjatej
ſłužbje jeje ſyna a we wobnowjenym duchownym žiwjenju wot njeje
ſobuzałoženeje noweje katholſkeje woſady we Bělicach.

Słowo pſchecźiwo měſchanym mandźelſtwam.

Po Albanje Stolzu.[1]⁾

Swjate piſmo nam powjeda, zo je Bóh prěnimaj ſtarſchimaj w paradizu
jenož jenu lóhku kaznju dał, z kotrejž chcyſche jeju ſwěru a
poſłuſchnoſcź na pruhu ſtajicź. Wonej ſmědźeſchtaj wot wſchitkich
ſchtomow cyłeje zahrody jěſcź, jenož wot jenoho ſchtoma njeſmědźeſchtej
jěſcź. Druhe kaznje a zakaznje jimaj Bóh dał njeběſche, dokelž wonej,
wuhotowanej z njewinowatoſcźu a ſprawnoſcźu, hiſchcźe mohłrjec
njekazanej Božu wolu dopjelnjeſchtej. Nětk pak je wſcho hinak, my ſmy
bóle k złomu hacž k dobromu nakhileni, a tohodla wjele kaznjow a
zakaznjow trjebamy, kotrež dyrbja nas k póccźiwoſcźi nawjedowacź a wot
hrěcha wotdźeržowacź. Wokoło nas je takrjec wulka zahroda połna
zakazanych ſchtomow, kotrež nas k hrěchej wabja a tež zawjedu, jelizo ſo
krucźe a khroble njewobaramy. Mjez zakazanymi ſchtomami je pak woſobnje
jedyn, kotryž ſo najbóle prěnjomu zakazanomu ſchtomej w paradizu runa,
dokelž wón nic jeno tych, kiž ſo wot njoho k hrěchej nawabicź dadźa, ale
tež jich potomnikow huſto na wſchě cžaſy njezbožownych cžini. Tónle
zakazany ſchtom rěka měſchane mandźelſtwo. Měſchane mandźelſtwo je pak
dwoje: pak ſo dźěcźi njekatholſke, pak katholſke wocźahnu.

1. Měſchane mandźelſtwo, hdźež ſo dźěcźi proteſtantſke wocźahnu.

Kóždy katholik, kiž do měſchanoho mandźelſtwa ſtupi a pſchi tym do toho
zwoli, zo ſo dźěcźi njekatholſke (t. r. pola nas proteſtantſke abo
reformirtſke) wocźahnu, ma tajki hrěch, kaž by ſam wot katholſkeje
cyrkwje wotpadnył, haj hiſchcźe wjetſchi hrěch, dokelž wón wjele
njeſmjertnym duſcham katholſku wěru rubi. Schkoda pak, kiž z toho
naſtanje, je wulka, njeſkóncžnje wulka.

Hižom kſchcźeńca je z wonka katholſkeje cyrkwje w někotrych krajach
njewěſta. Pſchetož někotryžkuli proteſtantſki duchowny wjacy tak
njekſchcźije, kaž je Khryſtus poſtajił. Hdyž tajkile twoje dźěcźo
wukſchcźije, dha je joho kſchcźeńca jeno zwonkomna a nicžo njepłacźi.
Pſchetož ſchtóž chce płacźiwje kſchcźicź, dyrbi kſchcźicź w mjenje Boha
Wótca a Boha Syna atd. Katholik potajkim w měſchanym mandźelſtwje, kiž
ſwoje dźěcźi proteſtantſke wocźahnycź da, dyrbi ſo bojecź, zo ſu tele
dźěcźi pſched Bohom nic kſcheſcźenjo, ale pohanjo. Tohodla dźěn ſo tež
cźi, kiž z proteſtantſtwa do katholſkeje cyrkwje pſcheſtupja, w
někotrych krajach hiſchcźe junu kſchcźija, dokelž ſo prawje derje hodźi,
zo ſu prjedy wot tajkoho kſchcźeni, kiž do Syna Božoho njewěrjeſche a
prawje njekſchcźijeſche. Schto pak je wina tajkeje njewěry? Hlej, hdyž
ſudobjej, kotrež je połne wody, do dna dźěru wurazyſch, dha po něcžim
cyła woda wuběhnje. Tajka dźěra do dna kſcheſcźanſkeje wěry pak je
zacźiſnjenjo katholſkeje cyrkwje hako njezmólneje wobkhowaŕki a wucžeŕki
wot Boha zjewjenych wěrnoſcźow. Schtóž ſo wot katholſkeje cyrkwje dźěli
a „ſwobodnje ſwjate piſmo wukładuje“, tón po něcžim lohcy cyłu
kſcheſcźanſku wěru wotbudźe.

Dale ſu proteſtantſcy z wotpadom wot katholſkeje cyrkwje druhe wažne
kubło za žiwjenjo a wumrjecźo zhubili, ſwjataj ſakramentaj pokuty a
wołtarja. Woni žanych měſchnikow nimaja, dokelž měſchniſkeje ſwjecźizny
wjac nimaja. Měſchniſku ſwjecźiznu móža jeno biſkopja hako naſtupnikojo
japoſchtołow wudźělecź. Swjecźizna hakle měſchnikej pſcheznaturſku móc
dawa, rozkatoho pokutnika w ſwjatej ſpowjedźi wot hrěchow <pb
n="31"/>wotwjazacź. Proteſtant njewě, hdźe ſo wobrocźicź, hdźe wěrny měr
a pokoj zas namakacź, hdyž je cźežcy zhrěſchił; joho duchowny njeje móc
wotwjazanja wot hrěchow dóſtał. Bóh pak chce a je poſtajił, zo ſo
hrěſchnik prawje poſtajenomu duſchowpaſtyrjej ſwojich hrěchow
wuſpowjeda. Tónle pucź k wodacźu hrěchow kóždy katholik ſwojim dźěcźom,
hdyž je proteſtantſke wocźahnycź da, zaſchlaha. — Najhórſche, ſchtož
Khryſtus něhdy židam hrožeſche, kiž nicžo wo nim wjedźecź njechachu, bě:
Wy we ſwojich hrěchach wumrjecźe. Jeli twoje dźěcźi tež něhdy w hrěchach
wumru, dha ſy ty wina, dokelž ſy jim tón ſakrament wzał, w kotrymž
móžachu wodacźo hrěchow dóſtacź. — Runje tak ma ſo z najſwjecźiſchim
ſakramentom wołtarja. Khryſtus je zjawnje prajił: Schtóž moje mjaſo
njejě a moju krej njepije, tón žiwjenjo we ſebi nima. Mjaſo a krej
Khryſtuſowa pak ženje w proteſtantſkej cyrkwi njeje, dokelž ſo
pſchewobrocźenjo khlěba a wina do mjaſa a do krewje Khryſtuſoweje jenož
ſtawa na Božej mſchi. Schtož proteſtantowje hako woprawjenjo dóſtawaja,
je khlěb a wino. Zwoliſch=li tohodla do toho, zo ſo twoje dźěcźi
proteſtantſke wocźahnu, dha rubiſch jim najwjetſche kubło na zemi,
zjenocźenjo z Khryſtuſom w najſwjecźiſchim ſakramencźe. — Katholſcy
kſcheſcźenjo ze wſchěm prawom toho wobžaruja, kiž njewobſtarany ze
ſwjatymi ſakramentami wumrje. To ſo wſchitkim twojim dźěcźom něhdy tak
póńdźe, jelizo je proteſtantſke wocźahnycź daſch. A tebi ſamomu móže ſo
tež tak zeńcź, byrnje katholſki rěkał. Twoja proteſtantſka žona a dźěcźi
z cźežka po katholſkoho měſchnika póńdźa, ale budźa cźe na ſmjertnym
łožu z tym tróſchtowacź, zo zaſy wotkhorjeſch — a tak w ſwojich hrěchach
wumrjeſch, woſobnje tež w tym cźežkim hrěſche, zo ſy ſwoje dźěcźi w
błudnej wěrje wocźahnycź dał.

Dale twoje proteſtantſke dźěcźi dźěl nimaja na Božej mſchi. Junu je
Khryſtus wumrjeł a njebjeſkomu Wótcej za naſche hrěchi krawny wopor
pſchinjeſł. Ale hiſchcźe pſchecy ſo tónſamy wopor na njekrawne waſchnjo
za wſchitke ſtawy katholſkeje cyrkwje po cyłej zemi wot ſłónca
ſkhadźenja hacž do joho zakhadźenja Bohu wopruje, kaž je něhdy profeta
Malachias do prědka prajił: „Wot ſłónca ſkhadźenja hacž do joho
zakhadźenja (praji tón Knjez) budźe mojomu mjenej cžiſty wopor
pſchinjeſeny.” Wſchitke dary na cźěle a na duſchi, kotrež Syn Boži
wſchědnje pſchez tónle wopor wot njebjeſkoho Wótca nam wuproſchuje,
dyrbja twoje dźěcźi parowacź, dokelž k ſwjatej katholſkej cyrkwi
njeſłuſcheja, ale wo wěrje toho ſo wuwucžuja, kiž je Božu mſchu hanił a
ju . . . pſchibójſtwo mjenował.

Najzbóžniſcha knježna je ſo mjezy wſchěmi ſtworjenjemi Bohu najbóle
ſpodobała. Z njeje je druha bójſka woſoba (parſchona) cžłowjeſku naturu
na ſo wzała, ſo wocžłowjecžiła, zo by hacž do wěcžnoſcźe cžłowjek
woſtała a tola Bóh bycź njepſcheſtała. Dokelž je potajkim najzbóžniſcha
knježna tohole z bójſkej naturu w jenej bójſkej parſchonje zjenocźenoho
cžłowjeka porodźiła, tohodla wona je a woſtanje Boža macź. Hdyž my tu
lubujemy a cžeſcźimy, kotruž Bóh ſam hako ſwoju macź tak jara lubuje a
cžeſcźi, dha ſo my z tutej luboſcźu a cžeſcźu Bohu ſpodobamy, a hdyž my
ju wo pomoc proſymy, ſměmy ſo nadźijecź, zo wona hako miłoſcźiwa macź
nam wſchitko wot Boha wuproſy, ſchtož je k naſchej zbóžnoſcźi trěbne. Wo
wſchěch cžaſach a na wſchěch měſtach ſu ſpodźiwnu pomoc nazhonili cźi,
kiž ſu z krutej dowěru k macźeri Božej ſo wołali. Tola ze zrudnej
zaſlepjenoſcźu ſu proteſtantowje wot ſwojich tak mjenowanych
reformatorow ſo zawjeſcź dali, ſu ſo macźerje Božeje wotrjekli a huſto a
cžaſto ju hanili. Wona je něhdy rozſwětlena wot Ducha ſwjatoho do prědka
prajiła: Zbóžnu budźa mje khwalicź wſchitke narody. Tele ſłowa ſu ſo
dopjelniłe, hižom je miſſionſtwo tak daloko rozſchěrjene, zo ſo wo
wſchěch dźělach ſwěta pola wſchitkich ludow macź Boža cžeſcźuje. Wjac
hacž dwě ſcźě millionow ju kóždy dźeń wjacy krócź z jandźelſkim
poſtrowjenjom poſtrowjeja. Mjez kſcheſcźanami pak ſu ſo jenicžcy
proteſtantojo wot cžeſcźowanja macźerje Božeje wuzamkli. K tymle
zabłudźenym tež twoje dźěcźi ſłuſcheja, a to pſchez twoju winu. Hdyž
traſch z nimi Wótcže-naſch ſpěwaſch a chceſch tež Strowa=ſy=Mariju
ſpěwacź, wone woněmja a hroznje na tebje cžinja, ſu=li ſwěrni ſchulerjo
ſwojich proteſtantſkich wucžerjow. Hdyžkuli klakanjo cźepje, dyrbi cźe
ſwědomjo hrjebacź, jelizo hiſchcźe je cžiſcźe poduſył njejſy, a dyrbi
cźi porokowacź: Ty ſy wina, zo twoje dźěcźi Božu macź njeznaja. Swoje
pacźerje abo rózarije móžeſch cuzomu katholſkomu dźěſcźu dacź; w twojim
domje bychu cźe z nimi jeno wuſměſcheli, a macź Boža tež na twojim
pacźerju žanoho ſpodobanja měcź njemóže, dokelž ſy ji njeſwěrny ſo
wopokazał.

Hórke ſu to ſłowa, budźeſch mi ty prajicź. Ale ja chcu cźi hiſchcźe
nadrobniſcho rozkłaſcź, kak wulki twój hrěch je. Lěpje jón ſpóznajeſch a
bóle <pb n="32"/>budźeſch jón tež wobželnoſcźecź a bóle budźeſch ſo
prócowacź, nacžinjenu ſchkodu, je=li móžno, zas zarunacź. Abo jelizo
hiſchcźe ženjeny njejſy, budźeſch ſnadź ſo ſkerje wot měſchanoho
mandźelſtwa wottraſchicź dacź.

Kóždy hrěch, kiž cžłowjek dokonja, je woſobnje wulki, 1. hdyž ſo wo wěru
jedna a wo zbóžnoſcź druhich, 2. hdyž je hrěch z doſpołnym ſpóznacźom
dokonjany, 3. hdyž je zamyſł abo wotpohladanjo tak prawje žadławe. We
wſchěch tychle tſjoch naſtupanjach je měſchane mandźelſtwo, hdźež ſo
dźěcźi proteſtantſke wocźahnu, ſurowje cźežki hrěch. Najprjedy ſo cźežcy
pſchehrěſchiſch pſchecźiwo njeſmjertnym duſcham ſwojich ſamſnych dźěcźi;
pſchetož rubiſch ſwojim dźěcźom kužoł wodacźa hrěchow a kužoł wſchoho
duchownoho žiwjenja, ſwjate ſakramenty, a wuſtorkaſch je ze ſwjateje
katholſkeje cyrkwje, twojeje cyrkwje, kotraž ma tež prawo na twoje
dźěcźi. Mjenje budźe jich pſchichodny prědaŕ wěricź a wěſcźiſcho budźa
wone zatamane. — Dale pak ty tež něhdy pſched ſudnym ſtołom Božim te
wuzamołwjenjo njezmějeſch, zo ſy z njewědomoſcźu zhrěſchił. Katholſkomu
nawoženi abo njewjeſcźe ſwědomity katholſki duchowny doſcź jara wot
měſchanoho mandźelſtwa wotradźa, runje tak tež rozomni a bohabojazni
znacźi a pſchecźelojo. A maſch=li hiſchcźe ſam ſchkricžku katholſkeje
wěry we ſebi, cźe ſwědomjo w nocy a wo dnjo na pokoj njewoſtaja, ale cźe
krucźe napomina: Njeſtuṕ do měſchanoho mandźelſtwa. Ale ty maſch wjele
wurycžow, khodźiſch do wjeſołych towaŕſtwow a tam ſwědomjo poduſyſch. K
hrěcham pſchecźiwo ſwjatomu Duchej pak tež ſłuſcha: Napſchecźo ſpomožnym
napominanjam zaſakłu wutrobu měcź. Tajku zaſakłu wutrobu maja wſchitcy
cźi, kiž pſchecźiwo dobrej radźe druhich a pſchecźiwo ſwojomu ſwědomju
ſwoje dźěcźi z kruteje, ſłóncžneje ſkały katholſkeje wěry do zymnoho
tonidła proteſtantſkoho błudniſtwa ſtorcža. — Skóncžnje Bóh naſche
ſkutki po naſchim wotpohladanju ſudźi. Kóždy ſkutk je hrěſchny, hdźež je
wotpohladanjo hrěſchne. Cžohodla pak někotryžkuli katholſki nawoženja do
toho zwoli, zo ſo dźěcźi proteſtantſke wocźahnu? To ſo ſtanje pak z
wopacžneje luboſcźe k njewjeſcźe, ſchtož nicžo druhe njerěka, hacž
hinitoho cžłowjeka ſej bóle wažicź, hacž wěcžnoho Boha. Abo katholſki
ſej proteſtantſku wozmje a jej wſchitko pſchizwoli, dokelž je bohata.
Něhdyžkuli hiſchcźe nahramny nan abo macź hólca prawje jara na to
wabitaj, zo dyrbi ſej bohatu proteſtantſku wzacź. Tajki nan abo tajka
macź ſo potom hadej w paradizu runa, dokelž dźěcźo k zakazanomu ſchtomej
měſchanoho mandźelſtwa zawjedźe. Z dobrym prawom tohodla ſwjaty Pawoł
piſche: Kiž chcedźa wobohatnycź, ſo w djabołowych ſycźach popadnu. Kóždy
katholik, kiž pjenjez dla do měſchanoho mandźelſtwa ſtupi, ſej za tele
pjenjezy njebjeſa pſcheda. — Tak tež druhdy hordy Serb, kotromuž ſo doma
krucźe dźěłacź njecha, do Dreždźan zacźehnje, ſej tam zamožitu
proteſtantſku žonu wozmje, a měſto toho, zo dyrbjałe dźěcźi po nim
katholſke bycź, ſo wón žonje narycžecź da, ſcžini kontrakt pſched
ſudniſkej wyſchnoſcźu a dźěcźi ſu proteſtantſke.

Pomocne wurycže. 1. My mamy wſchitcy jenoho Boha. — Zo je jenož jedyn
Bóh na njebjeſach, to katholſcy, proteſtantſcy, židźa a turkojo wěrja. Z
tym pak hiſchcźe prajene njeje, kajki Bóh je. To my z wěſtoſcźu jenož z
Božoho zjewjenja wěmy, kotrež je nam Boži Syn z njebjes pſchinjeſł. Wón
je zjawnje prajił: Nichtó k Wótcej njepſchińdźe, khiba pſcheze mnje. To
je wěcžne žiwjenjo, zo tebje ſpóznaja, jenicžcy wěrnoho Boha, a toho,
kotrohož ſy póſłał, Jězuſa Khryſtuſa. Tónle Khryſtus je tež pak jenu
cyrkej załožił a wucžił: Schtóž cyrkej njepoſłucha, njech je wam kaž
pohan a zjawny hrěſchnik. Cyrkej dyrbi wumožacy ſkutk Khryſtuſowy na
zemi dale wjeſcź, podpjerana wot Ducha ſwjatoho, kiž hacž do kónca ſwěta
pſchi njej woſtanje. K tutej wot Khryſtuſa załoženej a wot Ducha
ſwjatoho wodźenej a tohodla njezmólnej cyrkwi my katholſcy ſłuſchamy a
mamy dźěl na njewobſchkodźenej wěrnoſcźi Božej a na ſwjatych
ſakramentach, kotrež ſu kužoły wſcheje hnady a zawdawk wěcžneje
zbóžnoſcźe. Schtóž k tutej cyrkwi njeſłuſcha, ani wěrnoho Boha prawje
njeſpóznaje. Žiwoho Boha, kiž je ſo widźomnje we Khryſtuſu zjewił a
kotrohož jeno katholſka cyrkej prěduje, wón njemóže znacź a joho wurycž:
My mamy wſchitcy jenoho Boha, je cžiſta łža.

2. Proteſtantowje chcedźa tež do njebjes a ſu mjez nimi runje tak dobri
ludźo, kaž mjez katholſkimi. — Na to ja wotmołwju: Tón, kiž je wot
proteſtantſkich ſtarſchich rodźeny a njewě, zo je katholſka cyrkej prawa
cyrkej, tejele njewědomoſcźe ſameje dla njemóže zatamany bycź, wón pak
budźe, byrnjež ſprawne žiwjenjo wjedł, z jara cźežkej prócu k wěcžnej
zbóžnoſcźi <pb n="33"/>docpěcź móc, woſobnje tohodla, dokelž z
hnadownych kužołow ſwjatych ſakramentow cžeŕpacź njemóže. Pola
katholſkoho pak, kiž je w ſwojej wěrje rozwucženy a wot njeje wotpadnje,
je to druhi pucź; tomu płacźi ſłowo Khryſtuſowe: Schtóž njewěri, budźe
zatamany. Něchtóžkuli drje ſej myſli, zo ſam wot katholſkeje cyrkwje
njewotpadnje, hdyž ſwoje dźěcźi w proteſtantſkej wěrje wocźahnycź da.
Ale to je wopak. Schtóž ſwoje dźěcźi proteſtantſke wocźahnycź da, z tym
katholſkej cyrkwi do wocžow praji: Ty njejſy prawa cyrkej Khryſtuſowa, a
tohodla cźi njecham ſwoje dźěcźi dowěricź, ale je w druhej wěrje
rozwucžicź dam. — Zo ſu tež mjez proteſtantami dobri ludźo, je zawěſcźe
wěrno, to pak je na tym ležane, zo ſu tajcy lěpſchi, hacž jich wěra.
Tohorunja je wěrno, zo wjele katholſkich hrěſchne žiwjenjo wjedźe, a cźi
ſu hubjeńſchi, hacž jich wěra abo wot njeje wotpadnjeni. A k tym tež ty
ſłuſcheſch, jeli maſch myſle, ſwoje dźěcźi proteſtantſke wocźahnycź
dacź.

3. Je hižo pozdźe, móhła traſch někotražkuli njewjeſta prajicź; nan a
macź ſtej zwoliłoj, ſama ſym zwoliła, wſchitcy znacźi a pſchecźelojo wo
tym wjedźa — ſchto bychu ludźo prajili, hdy by ſo cyła wěc zas
rozeſchła! Ty praj, ſchtož chceſch, a pſchecy tola wěrno woſtanje:
kſcheſcźan dyrbi ſkerje žiwjenjo dacź, hacž do ſmjertnoho hrěcha
zwolicź; ty pak z połnym rozomom do cźežkoho hrěcha zwoliſch, maſch=li
myſle, ſwoje dźěcźi proteſtantſke wocźahnycź dacź. Jow płacźi ſłowo
Khryſtuſowe: Jelizo cźe wócžko pohorſchuje, wutorhń je; pſchetož je cźi
lěpje z jenym wócžkom do njebjes nuts hicź, hacž dwě wocži měcź a
cźiſnjeny bycź do wěcžnoho wohnja. Wócžko, kotrež dyrbiſch wutorhnycź a
wot ſo cźiſnycź, je proteſtantſki nawoženja, byrnjež cźi wón tež tak
luby był, kaž twoje woprawdźite wócžko. Jeli zo ſo z nim woženiſch, ſej
ſtworjenjo, kotrež traſch za něſchto lět w rowje pſchetłaje, wyſche
wažiſch, hacž wſchohomócnoho Boha, kiž je cźe ſtworił, a wumožnika, kiž
je boloſcźiwu ſmjercź za tebje cźeŕpjeł — a pſchińdźeſch do hele, z
kotrejež chcyſche cźe won wumožicź. Hdyž ſo cźi porokuje, zo nawoženi
ſlubjenjo dźeržecź njechaſch, móžeſch ſo na to powołacź: Tele ſlubjenjo
dźeržecź by runje tajki hrěch był, kajkiž mějeſche Herodes, hdyž ſwojoho
ſlubjenja dla ſwjatoho Jana kſchcźenika ſkóncowacź da.

Žiwjenjo a wumrjecźo w měſchanym mandźelſtwje. Zrudna je hižo prěnja
njedźela po kwaſu. Ty chceſch ke mſchi, kaž ſy zwucženy. Twoja
proteſtantſka žona z tobu hicź njemóže a traſch twoje kemſchihicźo
njerady widźi. Pozdźiſcho, hdyž je prěnja luboſcź wuſtudła, ſnadź twoje
kemſche hani a ma je za ſměch. — Nježenjeny ty žane mjaſne jědźe pjatk
njejědźeſche, nětk pak je ſkora dyrbiſch jěſcź a z tym ſo cźežcy
pſchehrěſchiſch. — Abo młoda žona, kiž ma proteſtantſkoho muža, chce k
ſpowjedźi hicź. Wona je do toho zwoliła, zo maja ſo dźěcźi proteſtantſke
wocźahnycź. Jeli wona nětk tónle hrěch w ſwjatej ſpowjedźi zamjelcži,
dha je ſpowjednika zjebała, wotwjazanjo nicžo njepłacźi a jeje
woprawjenjo je boharubjeńſtwo. Hdyž pak ſo tohole hrěcha wuznaje, dha
hiſchcźe ſo pſchecy praſcha, hacž jón z cyłeje wutroby wobželnoſcźa.
Wona dyrbi jón wobželnoſcźecź nic tohodla, dokelž ſnadź ſo ji nětk
hubjenje wjedźe, ale tohodla, dokelž je Boha rozhněwała — a dyrbi krutu
wolu měcź, wſcho móžne cžinicź a cźeŕpjecź, zo by nacžinjene zło zas
dobre cžiniła. Hakle potom měſchnikowe wotwjazanjo płacźi, a je nětk na
tebi, ſwoje pſchedewzacźo tež wuwjeſcź, to rěka na to hnacź, zo by twój
muž z kontraktom pola wyſchnoſcźe ſlubił: wſchě moje dźěcźi budźa
katholſke wocźehnjene. Jeli pak ſo cźi tole z najlěpſchej wolu
njeporadźi a Bóh cźi woprawdźe dźěcźi wobradźi, nětk hakle tak prawje
ſpóznajeſch, kak zrudne ſcźěhwki měſchane mandźelſtwo ma. Twoji
prjedownicy ſu traſch pſchez 1000 lět dołho pſchecy katholſkej wěrje
ſwěrni byli, ſu w cžaſach rozſchcźěpjenja wěry ſwěrni woſtali a ſnadź
pſcheſcźěhani byli, dokelž wot katholſkeje cyrkwje wotpadnycź njechachu
— a runje ty ſo nětk pſche nicžo a za nicžo we ſwojich dźěcźoch ſwjateje
katholſkeje cyrkwje wotrjeknjeſch a je w błudnej wěrje wocźahnycź daſch.
Dźěcźi wotroſtu, dyrbja ke mſchi a do ſchule khodźicź: w ſchuli maja
katechiſmus, kiž naſchu katholſku wěru hani, a khodźa do druheje cyrkwje
hacž ty. Njedyrbi cźe to bolecź, zo wjac prawje hromadu njeſłuſchecźe,
zo ſcźe w najwažniſchich naležnoſcźach rozſchcźěpjeni? Najbóle a
najzrudniſcho pak ſo rozſchcźěpjenjo pokaže pſchi tak mjenowanej
konfirmaciji twojich dźěcźi. Jara huſto, w někotrych krajinach kóžde
lěto, ſo dźěcźi na wucžbje pſched konfirmaciju tak na katholſku wěru
naſchcźuwaja, zo hidźenjo katholſkeje cyrkwje cžas ſwojoho žiwjenja
wobkhowaja. Wězo wone potom mjenje abo bóle tež ſwoju katholſku macź
hidźa, luboſcź k njej wotbudu a ju pſchez to tež mjenje poſłuchaja.
Móžeſch je za jědźu huſto powjedacź ſłyſchecź, ſchtož je ſo jim w ſchuli
pſchecźiwo katholſkej cyrkwi prajiło, a ſchtož <pb n="34"/>cźe boli, zo
móhła ſo cźi wutroba puknycź. Na wſchěm pak ſy ſama wina, cžohodla ſy do
kwaſa do toho zwoliła, zo maja ſo dźěcźi proteſtantſke wocźahnycź.

Wſchitke dotal mjenowane ſcźěhwki wo tajkich měſchanych mandźelſtwach
płacźa, hdźež katholſka mandźelſka abo katholſki mandźelſki ſwoju wěru
hiſchcźe cžiſcźe wotbył njeje. Ale z rědka katholik w ſwojej
proteſtantſkej ſwójbje, woſobnje hdyž je tež wjes proteſtantſka, ſwoju
wěru prawje wobkhowacź wě. Žiwjenjo z proteſtantami tajkoho katholſkoho
kſcheſcźana liwkoho cžini a joho ſnadź po cžaſu tak daloko dowjedźe, zo
ſam ſwoju katholſku cyrkej hidźi a hani. A z tym je wotpad wot njeje
dokonjany, wotpad ſam pak žno je hrěch k zatamanju.

Najwažniſche na zemi je to, kak cžłowjek wumrje. W tymle naſtupanju je
pola měſchanych mandźelſtwow tſoja móžnoſcź. 1. Katholſka mandźelſka je
ſwoju wěru wobkhowała a ſwědomjo je ju hrjebacź pocžało, hdyž ſu prěnje
njedźele po kwaſu nimo byłe. Jej je ſtyſkno było, hdyž je ſwoje dźěcźi
do proteſtantſkeje ſchule ſłała, kaž je do kwaſa wucžinjene. Tajka jena
budźe na ſmjertnym łožu ze ſtrachom pſched ſprawnym ludom Božim za
ſpowjednikom žadacź. Ale jara ſo praſcha, hacž katholſkoho duchownoho
dóſtanje. Proteſtantſcy něhdźežkuli wjele do toho njedźerža, abo ſu
doſcź jara napſchecźo tomu, a hewak katholſkoho duchownoho rad widźecź
njemóža. To budźe jim zapſchijecźa doſcź, zo cźi po njoho njepóńdźa.
Woni ſej huſto myſla: najbóle dyrbi ſo khoromu rycžecź, zo budźe zas
lěpje, zo w prawym cžaſu zas wotkhorje. Na tele waſchnjo w měſchanych
mandźelſtwach něchtóžkuli wumrje, bjez toho zo by pomoc a tróſcht
ſwjatych ſakramentow dóſtał — traſch za ſchtrafu, cžohodla je ſam ſwojim
dźěcźom ſwjate ſakramenty wzał, dokelž je do toho zwolił, zo maja ſo
proteſtantſke wocźahnycź.

2. Móže tež bycź, zo katholſka madźelſka abo katholſki mandźelſki ſej
ſwojich proteſtantſkich dźěcźi dla njeje wjele njeměra cžinił. Je měł
pjenjez doſcź a dobre žiwjenjo; proteſtantſcy ſu jomu wjele
pſchecźelnoſcźe wopokazali, pſchetož tym nichtó lubſchi njeje, hacž
katholik, kiž ſwoje dźěcźi proteſtantſke wocźahnycź da; dźěcźi móža
rjane „ſchpruchi” z hłowy — bjez toho zo bychu je rozemili — a
pozdźiſcho ſo dźěcźom ſnadź na ſwěcźe derje wjedźe. Hdyž tajki katholik
mrěje, dha je huſto kaž pola woheńpluwaceje hory. Tajka hora móže lěta
dołho změrom bycź, runje kaž kóžda druha hora. Ale nadobo ſpody zemje
hrimot a ropot naſtanje, tołſty kur a płomjenja ſo pócžnu z njeje walecź
a wulke kamjenje won lětaja. Tak tež w někotrymžkuli cžłowjeku ſwědomjo
lěta dołho ſpi a zły duch je koleba. Ale na ſmjertnym łožu wone wotucźi
a płomjenja zadwělowanja z duſche praſkotaja. Kak ſurowa je za tajkoho
cžłowjeka ta myſl: Hdyž je katholſka cyrkej prawa cyrkej a jenicžka
cžłowjekow zbóžnych cžini, dha ſym ſam ſwoje dźěcźi ſnadź wo wěcžnu
zbóžnoſcź pſchinjeſł; kak ſo mi póńdźe pſched ſudnym ſtołom Syna Božoho,
kiž je hłowa a załožeŕ katholſkeje cyrkwje?!

3. Jara huſto ſo ſtanje, woſobnje hdyž ſtej mandźelſkej w proteſtantſkej
wſy žiwej, zo katholik zabywſchi ſwojeje wěry njedźelu proteſtantſke
ſpěwaŕſke wozmje a ſobu do proteſtantſkeje cyrkwje dźe. K ſwojim
kemſcham a k ſwjatym ſakramentam wón wjac njekhodźi. Su tež tajcy
katholſcy w měſchanych mandźelſtwach, kiž katholſku cyrkej napoſledku
bóle hidźa a hanja, hacž proteſtantſcy ſami. — A tajcy huſto cžiſcźe
měrnje wumrěja. Ale měrnje wumrjecź po hrěſchnym žiwjenju je najwjetſche
njezbožo, z kotrymž móže cžłowjek pſchez ſwoju winu domapytany bycź. Tón
w ſwojej zaſakłoſcźi wumrje k wěcžnomu zatamanju a ſo tomu runa, kiž
pódla wulkoho wohenja na ſtólcžku ſpi a nadobo ſpicy do wohenja padnje.

Dyrbjał=li pak tajki njezbožowny katholik, kiž ma proteſtantſke dźěcźi,
na ſmjertnym łožu tola hiſchcźe za katholſkim měſchnikom žadacź a pſchez
woſebitu hnadu Božu želnoſcźiwu ſpowjedź wotpołožicź, dha hiſchcźe z tym
wſcho zarunane a zapokucźene njeje. Dźěcźi proteſtantſke woſtanu, a
najſkerje budźa tež dźěcźidźěcźi a jich potomnicy hacž do dalokeje
pſchichodnoſcźe proteſtantſcy. Scźěhwki twojoho hrěcha nic hacž do
tſecźoho abo ſchtwórtoho ſtawa, ale hacž do tſicytoho a ſchtyrcytoho abo
hiſchcźe dale doſahaja. Tych cžłowjekow, kotrymž ſy katholſku wěru wzał,
njeje pjecź abo dźeſacź, ale wjele ſtow abo traſch tawzyntow. Toho dla
budźe ſnadź twoja duſcha tak dołho w cžiſcźu jata, dóńž budźa potomnicy
z twojeje krewje wukhadźecź, kiž pſchez twoju winu prawu cyrkej
njeznaja. Hiſchcźe poſlenjoho twojoho proteſtantſkoho potomnika dla
budźe twoja duſcha w cžiſcźu wjele cźeŕpjecź dyrbjecź, a ſnadź hakle
potom budźe „poſleni pjenježk zapłacźeny.” — Změjeſch tež w ſwojich
cźeŕ<pb n="35"/>pjenjach mało wolóžnoſcźe; pſchetož twoji proteſtantſcy
potomnicy njebudźa za tebje pacźerje ſpěwacź, dokelž proteſtantſka wěra
wucži, zo cžiſcź njeje, zo duſche po ſmjercźi pak do njebjes, pak do
hele pſchińdu, a zo toho dla pacźerje wotemrjetym nicžo njepomhaja. Tež
ſo za twoju khudu, khudu duſchu žana Boža mſcha dźeržecź njebudźe —
budźe=li pak cźi pomnik na row ſtajeny, dha změjeſch z toho mjenje
wužitka, hacž z jenicžkoho wótcženaſcha a jenicžkeje Strowa=ſy=Marije,
kotruž bychu twoje dźěcźi a dźěcźidźěcźi, w katholſkej wěrje
wocźehnjene, na twojim rowje za tebje wuſpěwałe.

2. Měſchane mandźelſtwo, hdźež ſo dźěcźi katholſke wocźahnu.

Někotryžkuli katholik je ſam tak ſwědomity abo ſwojich pſchecźelow dla
na to cźiſchcźi, zo dyrbja ſo joho dźěcźi z měſchanoho mandźelſtwa
katholſke wocźahnycź. Wyſche toho žno naſch krajny zakoń poſtaja, zo
maja ſo w měſchanych mandźelſtwach dźěcźi po nanowej wěrje wocźahnycź.
Je=li po tajkim nan katholſki, dha ſu tež dźěcźi katholſke. Je=li pak
nan proteſtantſki, a jelizo dyrbja dźěcźi po macźeri katholſke bycź, dha
dyrbi ſo na ſudniſtwje wot nawoženje a njewjeſty kontrakt podpiſacź, zo
budźa dźěcźi katholſke wocźehnjene. Tola ſchto w naſchim cžaſu kontrakt,
ſchto kajkežkuli podpiſmo abo ſlubjenjo pomha? Je doſcź proteſtantſkich,
kiž krucźe ſlubja, zo budźa dźěcźi po macźeri katholſke, potom pak
hnydom prěnje dźěcźo do proteſtantſkeje cyrkwje póſcźełu a proteſtantſke
wukſchcźicź dacźa. Žona w njedźelach móže mužej porokowacź, na njoho
płakacź a žałoſcźicź — wſcho podarmo. Pſchetož w někotrymžkuli
proteſtantſkim njeznjeſliwoſcź tak krucźe ſedźi, zo ſwoje najrjeńſche
ſlubjenja złama, jelizo jeno móže jenu njeſmjertnu duſchu katholſkej
cyrkwi wutorhnycź.

Njech pak tež proteſtantſki mandźelſki woprawdźe twoje dźěcźi katholſke
wocźahnycź da, — dha je tónle mandźelſki tola w najwažniſchej
naležnoſcźi duſche, wo wěrje, wot tebje dźěleny. Mandźelſkaj pak
dyrbitaj po Božej woli nic jeno tak rjec jene cźěło, ale tež, a to
hiſchcźe wjele wjacy, jena duſcha bycź. Kak je tole móžno, hdyž je waju
wěra wſchelaka? Hižom pſchi wěrowanju ſo rozſchcźěpjenjo zapocžnje; ty
dyrbiſch ſama k ſpowjedźi a k ſwjatomu woprawjenju hicź — proteſtantſki
nawoženja njeńdźe ſobu a njemóže ſobu hicź. To je pſchedznamjo
rozſchcźěpjenoho mandźelſtwa. Wój tež njemóžetaj ani jenoho wótcženaſcha
hromadźe ſpěwacź, dokelž jón proteſtantſki hinak ſkóncži a wot
Strowa=ſy=Marije nicžo wjedźecź njecha; katholik pak je wot małoſcźe
zwucženy po kóždym wótcženaſchu tež Strowa=ſy=Mariju ſpěwacź! — Ty z
mandźelſkim do jeneje cyrkwje hicź njemóžeſch, njemóžeſch z nim k Božomu
blidu hicź — najſwjecźiſche, ſchtož na zemi je, wěrne cźěło Khryſtuſowe
w katholſkej cyrkwi, waju dźěli, měſto toho, zo by waju zjenocźało.
Pſchecźelojo proteſtantſkoho mandźelſkoho ſu traſch doſcź jara na tebje,
woſobnje tohodla, dokelž ſu dźěcźi z twojoho měſchanoho mandźelſtwa
katholſke.

Tež je ſo ſtało, zo je proteſtantſki mandźelſki ſwoju katholſku žonu
nuzował, zo by pſched wěrowanjom wucžinjeny kontrakt zaſy wrócźo wzała
abo joho płacźiwoſcź zběhnyła. A byrnje twój mandźelſki tebi ſlubjenjo
dźeržecź chcył, ſnadź je jomu to njemóžne abo cźežke. . . . W
mandźelſtwach je něhdyžkuli tež zwada a njepokoj, a w někotrych khětro
wulki njepokoj. Tajki njepokoj pak je potom w měſchanych mandźelſtwach
hiſchcźe wjele hórſchi, dokelž lohcy jedyn druhomu wěru wumjetuje. —
Proteſtantſki mandźelſki tež druhdy na te myſle pſchińdźe, zo chce ſo
wot žony dźělicź, rozwěrowacź abo „ſchejdowacź” dacź, zo móhł ſo z
druhej woženicź, kiž ſo jomu bóle pſchihodźi; zapſchijecźo k tomu žno
ſej wón namaka. Potom pak ma ſo katholſka mandźelſka hórje, hacž hdy by
zwudowjena była: wona ſwobodna (frejna) njeje a njeje woženjena a
zwudowjena tež njeje, a njeſmě ſo zas woženicź, bjez toho zo by wot
katholſkeje cyrkwje wotpadnyła — khiba zo proteſtantſki mandźelſki
wumrje.

Dale ſo tež katholſke wocźehnjenjo dźěcźi cźežo poradźi. Proteſtantſka
macź nihdy na nihdy, a byrnjež radſcho chcyła, ſwoje dźěcźi w katholſkej
wěrje wocźahnycź njemóže, a katholſki nan ma ſnadź tejko druhoho dźěła a
wobſtaranja, zo ſo wjele wo to ſtaracź njemóže. Nan ma ſwójbu zežiwicź,
wocźehnjenjo dźěcźi wo wěrje je z wjetſcha macźeŕna wěc. Abo ſchtó je
cźe rucžki ſtykowacź wucžił? Macź. Schtó je cźe wótcženaſch a
Strowa=ſy=Mariju wucžił? Macź. Z kim ſy wjeſele kejſkotajo prěni krócź k
Božomu rowcžkej běžał? Z macźerju. Wot koho ſy tehdom zhonił, zo je tam
w Božim rowcžku „Bóh tón Knjezk” pſchitomny? Wot macźerje. —
Proteſtantſka macź ſwoje katholſke dźěcźo wo katholſkich wěrnoſcźach
roz<pb n="36"/>wucžecź njemóže, dokelž je ſama njeznaje a njewěri. Jeli
pak tež w měſchanym mandźelſtwje macź katholſka ale nan proteſtantſki,
dha budźe tomule proteſtantſkomu nanej po cžaſu njelubo, zo joho ſamſne
dźěcźi hinak pacźerje ſpěwaja a do druheje cyrkwje khodźa, hacž wón.
Krucźiſchi proteſtantſki mandźelſki je, a bóle joho boli, hdyž widźi,
kak joho dźěcźi w katholſkej wěrje a pobožnoſcźi pſchibjeraja. A hdyž
wjecžor ze ſwojimi dźěcźimi rózarije ſpěwaſch, wón z nowa
rozſchcźěpjenjo w ſwojej ſwójbje wucžuje. Dale w proteſtantſkim nanje
wuwucžene katholſke dźěcźi pſchi wſchej dźěſcźowſkej luboſcźi
błudnowěriwoho widźa a joho tohodla ſnadź tež tak njecžeſcźa, kaž bychu
joho cžeſcźili, hdy by katholſki był. Jeli proteſtantſki nan někajki
zaſtojnik traſch w Dreždźanach, dha móže tež do druhoho měſta
pſcheſadźeny bycź, hdźež katholſka macź ani pſchiležnoſcźe nima k ſwojim
katholſkim kemſcham a hdźež dyrbja jeje katholſke dźěcźi do
proteſtantſkeje ſchule khodźicź. Potom pak změje ſo z katholſkej wěru
tychle dźěcźi tak, kaž z winowym pjeńkom, kotryž z cźopłeje ſłóncžneje
zemje do cźmowych, zymnych horow pſcheſadźiſch. Tón ma nazymu kiſałe
kitki a w zymje wón zmjerznje.

Někotražkuli mohła prajicź: Lěpje je, ſej proteſtantſkoho wzacź, hacž
katholſkoho, kiž do ſwojeje wěry nicžo wjac njedźerži. Ale to je wopak.
Proteſtantſkoho muža, woſobnje prawje krutoho proteſtantſkoho, z cźežka
tak daloko pſchinjeſeſch, zo k naſchej wěrje pſcheſtupi a zo je potom
dobry katholik. Prawje derje pak ſo hodźi, a žno je ſo huſto ſtało, zo
je rozomna žona ſwojoho liwkoho katholſkoho muža ze ſłowom a dobrym
pſchikładom k tomu pohnuła, zo je zas pocžał z njej kemſchi a k ſwjatym
ſakramentam khodźicź. Woſobnje na khorym łožu zrědka hdy žadyn liwki muž
pobožnej žonje ſtoł ſtaja, ale ſo z najmjeńſcha pſched ſmjercźu z Bohom
wujedna, mjez tym zo dyrbi katholſka mandźelſka proteſtantſkoho muža
wumrjecź widźecź bjez ſakramenta pokuty a wołtarja. Wona ani Božu mſchu
za njoho dźeržecź dacź njemóže, dokelž ſo Boža mſcha jeno za tych
dźerži, kotſiž ſu za žiwjenjo Božu mſchu wuznawali hako njekrawne
wobnowjenjo wopora Khryſtuſowoho na kſchižu k ſpomoženju žiwym a k
wužitkej wotemrjetym.

Druhdy ſo tež ſtanje, zo katholſka mandźelſka prjedy proteſtantſkoho
muža wumrje. Kak ſo potom dźěcźom póńdźe? Te ſnadź proteſtantſki nan, zo
by wudawki za dźěcźi w dale wotležanych katholſkich ſchulach zalutował,
lohcy do proteſtantſkeje ſchule póſcźele a da je proteſtantſke
wocźahnycź. Abo proteſtantſki nan ſo zas woženi a ſej proteſtantſku
wozmje — a ſchto hakle potom? Proteſtantſkej ſtarſchej a katholſke
dźěcźi — to znjeſe ſo mało lěpje hacž woda a woheń. Je wulki ſtrach, zo
zymne zmohi proteſtantſtwa do młodych wutrobow ſo dobywſchi tam poſlenju
ſchkricžku katholſkeje wěry wuhaſnu a póžrjeja. A zemrjeta katholſka
macź je wina, dokelž je do měſchanoho mandźelſtwa ſtnpiła a dźěcźom
lutherſkoho nana dała. Wona traſch je tónle hrěch za žiwjenjo
zapokucźiła, — ale joho zrudne ſcźěhwki w naſtupanju dźěcźi je wona
tymle dźěcźom hako herbſtwo zawoſtajiła. Kajke budźe to zaſywidźenjo na
ſudny dźeń?!

Tak dha je tež měſchane mandźelſtwo, hdźež je katholſke wocźehnjenjo
dźěcźi do kwaſa ſlubjene, jara ſtraſchne za njeſmjertne duſche tychle
dźěcźi a jich dalſchich potomnikow. — Tohodla je katholſka cyrkej
pſchecźiwo wſchitkim měſchanym mandźelſtwam. Měſchane mandźelſtwa z
proteſtantſkimi dźěcźimi ſu krucźe zakazane, a kóždy katholſki
duſchowpaſtyŕ ma cźežki hrěch, jeli nawoženju a njewjeſtu zwěruje, kiž
ſtaj ſej ſlubiłoj, zo dźěcźi proteſtantſke wocźehnjetaj. Ale tež potom,
hdyž je pſched wyſchnoſcźu wucžinjene, zo budźa dźěcźi katholſke, cyrkej
njerady do měſchanoho mandźelſtwa zwoli, a buſchtaj w prjedawſchich
cžaſach tajki nawoženja a tajka njewjeſta nic pola wołtarja, ale w
khapali zwěrowanaj, k znamjenju, zo jeju mandźelſtwo po Božim ſpodobanju
njeje.

Z toho nětk ſcźěhuje, zo žadyn katholſki z proteſtantſkej abo žana
katholſka z proteſtantſkim tak mjenowane znajomſtwo zapocžecź njeſmě.
Je=li nan a macź to porucžataj abo doſcź jara na to radźitaj, dha jimaj
dźěcźo po woli bycź njeſmě; pſchetož kóždy dyrbi Bohu a joho ſwjatej
cyrkwi bóle poſłuchacź hacž cžłowjekam. Khryſtus je prajił: Schtóž ma
nana a macź bóle zańcź, dyžli mje, tón njemóže mój wucžownik bycź.
Starſchej ſamaj budźetaj ſo něhdy zamołwjecź dyrbjecź ſwojeje liwkoſcźe
abo nahramnoſcźe dla, z kotrejž ſtaj ſwoje dźěcźo do měſchanoho
mandźelſtwa ſtorcžiłoj abo ſtorcžicź ſpytałoj. — Maſch=li pak žno z
proteſtantſkim abo z proteſtantſkej znajomſtwo, dha krucźe wotrycž, zo
dyrbiſch ſo po ſwojej wěrje a po ſwojim ſwědomju tohole znajomſtwa
wotrjec, a zo móžeſch jenož w njeměſchanym, katholſkim mandźelſtwje
doſpołnu pſchezjenoſcź w najwažniſchich naležnoſcźach ſwojeje wu<pb
n="37"/>troby namakacź. Pſchi tym pak woſtaj a njedaj ſo k złomu
nawabicź. Je lěpje ſo nježenicź, hacž do měſchanoho mandźelſtwa ſtupicź.

Za Dreždźany.

Zaſy nowy „Krajan” dźe — dha budźe ſkoro nowe lěto: twój ſyn abo twoja
dźowka dyrbitaj na ſłužbu, — a njejſtaj hiſchcźe pſchiſtajenaj? Wſchak
ſu hewak wſchitcy cželadnicy pſchiſtajeni. Haj wonaj za Dreždźany
pocźehnjetaj.

Takle je ſebi „Krajan” druhdy wotpoſłuchał, hdyž k ludźom pſchińdźe, a
dokelž jomu ta wěc khětrje k wutrobje dźe, dokelž je nutrnje ſtaroſcźiwy
za powſchitkowne zbožo ſwojoho ludu, ma to za ſwoju winowatoſcź, zo
někotre ſłowa wo waſchnju praji, kiž je Bohu žel hiſchcźe trochu
wſchědne mjez Serbami a tola za nich tak ſchkódne: wo na=ſłužbu=cźahanju
za Dreždźany a do Dreždźan.

Dokelž je tale naležnoſcź tak jara wažna, proſy Krajan wſchitkich
pſchecźelow ſerbſkoho mjena, z nim tule naležnoſcź njeſtroniſcy
pruhowacź a po dobytym pſcheſwědcženju ſo potom ſobu ſtaracź za cžaſne a
wěcžne zbožo młodych Serbow powſchitkownje a katholſkich woſebje.
Woſobnje rozomni ſtarſchi njech ze wſchej kedźbnoſcźu, pohnucźi z tymile
myſlicžkami, zas a zas pſchekładuja, hdźe a komu ſwoje dźěcźi na ſłužbu
dadźa.

Spominamy na zrudne cžaſy (kiž Bohu žel, z dźěla hiſchcźe ſu), zo
ſerbſkich młodźencow a knježny na „cželadny hermank w Dreždźanach”
wodźachu a wodźa. Wo prawdźe pſchihódne to mjeno, kotrež ſu měſchcźenjo
tu wuzwolili, „cželadny hermank,” pſchetož kaž woporne wowcy abo
jehnjata ſo tam młodźi cželadnicy wjedu a pſchedadźa huſto za někotre
tolerje wſchěm móžnym hrěcham abo tola ſpytowanjam abo pſchiležnoſcźam k
nim. A kak wjele jich je, kotſiž hako wopor hrěchow njewinowatoſcź,
žiwjenjo duſche a hnady njezhubja?!

Tola ſtuṕmy bliže tej naležnoſcźi a wobhladajmy trochu „za” a
„pſchecźiwo”, t. r. 1. Schto rycži za to abo z kajkich winow dawaja
ſtarſchi ſwoje dźěcźi za Dreždźany? 2. Schto rycži pſchecźiwo tomu abo
kajku ſchkodu maja Serbja a woſebje katholſcy z tajkeje ſłužby?

Z wotmołwjenja na tute praſchenjo potom ſpóznajemy, hacž ma ſo za dobre
dźeržecź abo nic, zo ludźo za Draždźany a do Draždźan cźahaja. — So
rozemi, zo ſchtož wo Dreždźanach płacźi, tež płacźi mjenje bóle wo
druhich měſtach; „za Dreždźany” kóždy Serb najlěpje rozemi, tam tež je
tele cźahanjo na ſłužbu woſebje pokazane, wo kotrymž tónle naſtawk
rycži.

♣I.♠

1. Hako hłownu winu, kotrejež dla ſtarſchi ſwoje dźěcźi za Dreždźany
ſcźełu, mjenuja najbóle němſku rycž. Kóždy Serb, chce=li někak w
žiwjenju wobſtacź, dyrbi němſki móc. — To rady pſchidam, ale pſchiſtaju
hnydom: tak wjele němſki nawuknu dźěcźi hižo dawno we ſchuli; jenož
trochu ſo trjebaja na to měcź a ſtarſchi doma je k wuknjenju pohonjecź.
Njeje dha nětko ſkoro cyłe wucženjo w ſchuli němſke? Tam móža tak wjele
němſki nawuknycź, zo we žiwjenju wobſteja. Runje w tymle naſtupanju nowy
ſchulſki zakoń, kiž ſo hewak někomužkuli we wſchitkim njelubi, doſcź wot
wucžerja a dźěcźi žada. A zo móža dźěcźi nětko we wjeſnej ſchuli němſki
derje nawuknycź, wo tym móžemy ſo kóždy cžas pſcheſwědcžicź: ſu dźěcźi,
kiž ze ſchule puſchcźene cyle derje němſki rycža. Za te njeje trjeba,
rycže dla do cuzby cźahacź; ſłabſche dźěcźi pak tež we cuzbje wjele
njedowuknu. Hólcžata, kiž ſu ze ſchule, maja tež we njedźelſkej ſchuli
pſchiležnoſcź ſo dale wudoſpołnjecź. Wyſche toho wſchak němſka rycž za
Dreždźanami najlěpſcha njeje, to w Serbach huſto lěpje němſki rycža,
dyžli tam, tak zo ſu ſami cuzy Němcy ſo dźiwajo wuprajili, zo tu tak
cžiſtu němſku rycž rycža. Huſto tež za Dreždźanami ſerbſcy cželadnicy
hromadźe ſłuža a, kaž ſo rozemi, ſerbſki mjez ſobu rycža.

„Haj, mój ſyn pſchińdźe pozdźiſcho do wojakow a tam dyrbi němſki móc.”
Na to dyrbi ſo prajicź: To, ſchtož pola wojakow trjeba, wſchak tež za
Dreždźanami njenawuknje, to wſcho dyrbi hakle tež potom wuknycź; a
byrnje ze zapocžatka wot ſobuwojakow trochu zacpěty był, dokelž w rycži
tak wuſtojny njeje, ſchto to ſchkodźi? Dha ſkerje bóle ſam za ſo
woſtanje a wjele ſtraſchnych pſchiležnoſcźow ze ſobutowaŕſchemi joho
zminje.

2. Druha hłowna wina je „wulka mzda.” Hdźe je twój ſyn, twoja dźowka? ſo
praſcheſch a wotmołwi ſo cźi: na wulku mzdu je cźahnył. — Tale wulka
mzda wſchak je najbóle jenož na zdacźo. Hotowych pjenjez je drje tam
wjac dyžli pola nas w Serbach, ale zbócžne dokhody, kaž len, płat,
„hermanki” a t. d. tam njejſu. Hdyž to wſcho zlicžiſch a na pjenjezy
ſtajiſch, maſch ſchwarny pjenjez. Tež pola nas ſo nětko pſchiſtojna mzda
dawa; wotrocžcy z 70—80 tolerjemi a dźowki z 30—40 tolerjemi tu tež ſu.
— Pſchi tym pak ſo na něſchto njeſmě zabycź: ſchto je toleŕ pola nas a
ſchto za Dreždźanami winojty! Njepraju drje pſchewjele, hdyž wobkrucźam,
zo 50 toleŕ za Dreždźanami 30 tolerjam pola nas porno pſchińdźe.
Pſchetož hdźež „wulku mzdu” dawaja, tam ſu tež wulke a drohe
potrěbnoſcźe abo tola bórzy ſo nawuknu. Tam ſo wjele trjeba, a
pſchiležnoſcźow k tomu je doſcź a na doſcź: pak ſu reje, pak ſo dźe do
měſta, pak ſo druhe wjeſelo wužiwa: wſcho jara pjenježne wěcy. —
Scźěhwki toho ſu tež za tym. Pſchi wſchej wulkej mzdźě ſebi dźeſaty
nicžo njenahromadźi, pſchińdźe po lětach zas dom a nima ani
pſchiſtojneje draſty. Holcy, kiž doma ſerbſku draſtu rozpſchedachu abo
hewak rozbrójichu, potom w cuzbje ſo němſke hotowachu a ſkóncž<pb
n="38"/>nje zas ſo domoj wrócźicź chcedźa abo dyrbja, to derje wjedźa,
dokelž z drohimi němſkimi ſchlebjerdkami wjele zapocžecź njemóža. Stari
ſwěrni cželadnicy, kiž něſchto maja, ſu ſebi to z wjetſcha w Serbach
nahromadźili. — Snadź mi prajiſch, zo tež w Serbach cželadnicy
pſchecžinjeja a někotryžkuli nicžo njenahromadźi, a zrudny dyrbju cźi
ſwědcžicź, zo maſch prawje; ale pſchiležnoſcźow tudy tola tak wjele
njeje kaž tam, a mnozy tajcy pſchecžinjakojo ſu to w cuzbje nawukli a
potom ſobu dom pſchinjeſli a druhich kaža. W tymle naſtupanju nochcu
zamjelcžecź, ſchto je mi dobry katholſki Serb, kiž je w cuzbje, wo tejle
wěcy piſał. „Dyrbju wuznacź, zo ſchkódnje ſkutkuje, hdyž młodźi ludźo za
Dreždźany cźahaja, hdźež lěta dołho mjez cuzowěriwymi wotrocžkami a
dźowkami za cžaſnym wužitkom du a duchownu ſchkodu, kotraž jim z toho
naſtanje, ani njeſpóznaja. A wo prawdźe nimaja z cyła žadyn wužitk tež
nic w cžaſnym naſtupanju. Je=li mzda tam wo prawdźe wjetſcha, je tež
nuzny ſcźěhwk z toho, zo ſo jich potrjebnoſcźe po tym złožuja: nawucža
ſo na njewužitnu pychu, kotrejež — hdyž ſo trjebaj wrócźa — rady cyle
parowacź njechadźa. a z toho pſchińdźe, zo ſo njejſu na lutowanjo, ale
na nowe wudawki zwucžili. A pola tych, kotſiž tam cyle woſtanu, budźe ſo
z cźežka dopokazacź hodźicź, zo ſu tam zbožowniſcho žiwi hacž bychu we
ſwojej domiznje byli.” — Tak rycži Serb, kiž je ſam w cuzbje a ſo derje
namaka.

3. Hiſchcźe jenu winu móžeſch ſłyſchecź. Praji ſo: Moje dźěcźo dyrbi do
ludźi, zo něſchto nawuknje; ſchtóž nihdźe njepſchińdźe, nicžo njeſpyta.
— To ſo derje ſłyſchi. Derje je huſto, hdyž dźěcźi k ludźom pſchińdu;
ale prěnje žadanjo dyrbi tola bycź: jenož k dobrym ludźom, zo ſo
njeſkazy to, ſchtož traſch ſy z wulkej prócu do ſwojoho dźěſcźa ſadźał.
Je drje doſcź ludźi mjez wami, kotſiž ſu pſchecy doma byli a tola wſcho
nawukli, ſchtož je jim trěbne, a kotſiž ſu prawje duſchni.
Njedowěriſch=li pak ſebi ſam tak wjele, zo mohł ſwojoho ſyna abo dźowku
derje wocźahnycź a rozwucžicź, dha njetrjebaſch jej tola k ludźom dacź,
kotrychž z cyła njeznajeſch. Najwjacy tych, kotſiž ſwoje dźěcźi za
Dreždźany ſcźełu, njewjedźa nicžo, kajki hoſpodaŕ je, ke kotromuž dźěcźo
cźehnje, kak je zmyſleny, kak na ſwojich ludźi kedźbuje a t. d. A
tajkomu dowěriſch ty ſwoje dźěcźo? Njemóže dha tam za jene lěto wſcho
ſkažene bycź, ſchtož ſy ty wjele lět dołho ſył a plahował? Chceſch=li
ſyna abo dźowku k ludźom dacź, wſchak ſo hodźi to tež tudy. Daj joho
ſwěrnomu bohabojaznomu hoſpodarjej „do trochu kruteje ſchule” a móžeſch
bjez ſtracha bycź za ſwoje dźěcźo. Wot Dreždźan pak njewěſch, kajki tebi
zas dom pſchińdźe.

Tele tſi pſchicžiny ſu drje najwažniſche, cžohodla ludźo ſwoje dźěcźi za
Dreždźany na ſłužbu dawaja. Su pak wſchitke tajke, zo ſo jich žadanju
tež na druhe, a to za młodych ludźi njeſtraſchne waſchnjo hodźi doſcź
cžinicź. Z tutych myſlicžkow pak móžeſch tež hižo ſpóznacź, zo je k
najmjeńſchomu ſtraſchne, młodych ludźi tam na ſłužbu ſłacź. Tola nic
jeno ſtraſchne, ale tež ſchkódne je to, ſchkódne za jenotliwoho młodoho
cžłowjeka a tež za cyły naſch lud.

♣II.♠

1. Zo tam jenotliwy młody cžłowjek woſebje za ſwoju duſchu ſchkodu
cźerpi, ſchtó chcył wo tym dwělowacź? Njeje hiſchcźe lěto, zatepi ſo za
Dreždźanami młodźenc ze ſerbſkeje wſy we Łobju, hdźež bě ſo kupacź
chcył, a njemóžachu dołho joho cźěło namakacź. Kaž jowle cźěło, tak dźe
pola mnohich njeſmjertna duſcha k zhubjenju a ſchtó wě, hacž potom
zhubjena njewoſtanje hacž do wěcžnoſcźe?

Schtož najprjedy wěru, najwjetſche kubło katholſkoho kſcheſcźana na
zemi, naſtnpa, ſtaj drje młodźenc abo knježna ju z wótcowſkoho domu ſobu
na ſłužbu pſchinjeſłoj: někotryžkuli pak ju tam woſtaji, pak ju jara
wobſchkodźi. — Wot wſchoho zapocžatka drje ſo dźerži hiſchcźe na
pacźerje, kemſche a t. d., ale ſtajny pſchikład liwkoſcźe abo zjawneje
njewěry, kotryž ſo widźi, bórzy na tajkoho młodoho cžłowjeka tež
ſkutkuje. Po něcžim ſo pacźerje woſtaja, kemſche na bok cźiſnu. Njemóže
dźěn ſo huſto ani hicź ke mſchi, pak dźěła dla, pak je jara daloko a
tomu podobne. Słužby, hdźež móže ſo kóždej dwě njedźeli ke mſchi hicź,
ſu tam jara z rědka. A hdy bychu tež byłe, po něcžim ſo wjac na to
njemyſli, tajku pſchiležnoſcź wužiwacź: druzy njeńdu, hoſpodaŕ na to
njedźerži, haj ſměja ſo hiſchcźe katholſkomu, zo ke mſchi dźe. Duž po
něcžim woſtanje. — Tež ſwoju wěru ſebi dale a mjenje waži. Huſto ſłyſchi
wuſměſchenja, ſwarjenja na ſwoju wěru: je to kaž mróz na něžnu kwětku,
zmjerznjena a ſpalena wjadnje mjehka kwětka wěry w tajkej młodej
wutrobje a naſtanje tam liwkoſcź, njeroda, haj zacpěcźo wěry. Tak ſo
potom huſto ſtanje, zo ſo młodomu cžłowjekej liwke, njewjazane žiwjenjo
zalubi, zo zabudźe na ſwoju domiznu, na nana a macź, na pobožne ſwoje
dźěcźatſtwo, wón tam woſtanje, woženi ſo a — kajke je to huſto
mandźelſtwo! najbóle měſchane — kajcy joho potomnicy! najbóle liwcy a
ſłabeje wěry kaž nan abo macź. Tež pſchikłady ſu, zo tam cžiſcźe wo wěru
pſchińdu a wotpadnu! O zo bychu tola zas a zas nowe pſchikłady tele
ſłowa njewobkrucźałe!

Z wěru ſobu dźe pócźiwoſcź, njewinowatoſcź. Kak wjele jich je, kiž
hrěcha a złóſcźe njeznajachu, hdyž dźěchu — tam ſu je nawukli.
Straſchnych pſchiležnoſcźow a hrěſchnych wjeſelow je tam doſcź, dohlad a
wobkedźbowanjo žane: kajki dźiw, zo ſo lohke, njeporjadne žiwjenjo
młodym ludźom zalubi? Swědomjo wſchak ſo lohcy zakolebacź hodźi abo
zamazacź ze ſwětnej haru; prědowanjo ſo žane njeſłyſchi, k ſpowjedźi
ſnadź ſo jara z rědka khodźi abo ſnadź <pb n="39"/>z cyła wjac nic, a to
bychu tam ſkoro jenicžke ſrědki zdźerženja byłe. (Wuſtojni wucžerjo w
cyle katholſkich krajach praja, zo dyrbi ſłužowna, kiž je trochu do
ſwěta a w měſcźe ſłuži, kóždy měſac k ſpowjedźi khodźicź, chce=li dobra
woſtacź.) — Hdyž hakle holca w cuzbje ſwoju ſerbſku draſtu wotpołoži a
ſo němſka hotuje, potom njeje žane zdźerženjo wjac. Derje wjedźa to
knjejſtwa w měſtach a žadaja ſebi runje tohodla, zo by ſłnžowna duſchna
woſtała a njeběhała, zo dyrbi ſerbſka khodźicź. — A hdyž traſch dźowka
we ſwojim njezbožu, z roztorhanym wěncom njewinowatoſcźe domoj
pſchińdźe, potom tež hiſchcźe ſtarſchi zas njerozomnoſcź wobeńdu, zo
ſwojej holcy dadźa znowa cźahnycź a to na ſłužbu, hdźež ma dobre jěſcź,
dobru zaſłužbu, mało dźěłacź a lěnje žiwjenjo: njeje to potom takrjec
myto za jeje njeporjadnoſcź, njedyrbi ſo jej tajke žiwjenjo potom lnbicź
a njepadnje zaſy? . . . .

Schto ma hiſchcźe ſo prajicź wo dobrym ſerbſkim waſchnju, kotromuž tam
wotwuknu? W cyle nowych a dotal njeznatych wobſtejenjach ſu tam žiwi
byli a dokelž ſu wěru pſchiſadźili abo woſłabili, njechadźa tež wjac
waſchnjo znacź, kiž je na wěru załožene.

A wſchě tele ſchkódne wuliwy ſkutkuja tam na ludźi, kiž ſu w tajkich
lětach, w kotrychž zły pſchikład najbóle ſchkodźi. Pſchetož najbóle,
hdyž ſu dźěcźi lědma ze ſchule, ſcźelu je ſtarſchi za Dreždźany. Znate
pak je, zo w tychle lětach (wot 14.—20.), w tak mjenowanych dźiwkich
lětach, cžłowjek najradſcho k złomu ſo wobrocźi, njeje=li derje
dźeržany. Wotucźaca móc a ſamoſtatnoſcź, kotruž we ſebi zacžuwacź
pocžina, hdyž je ſkóncžnje ze ſchulſkich paſlow puſchcźeny, tale móc
wopokaznje ſo tak rady we złym. K tomu pſchiſtupja tam złe pſchikłady a
jara mało dobrych jim napſchecźo ſteja — tež jandźel by ſo dyrbjał
ſkazycź.

2. Tež cyły naſch ſerbſki katholſki lud ma z toho ſchkodn. We
pſchezjenoſcźi wotpocžuje móc lnda, tohodla ſłabi jón to, hdyž ſo joho
ſobuſtawy rozpjerſcheja. W Dreždźanach a za Dreždźanami jich wjele
woſtanje, woženja ſo tam a ſtanje ſo pſchec drnhdy, zo hejzo nic ſami,
dha ſnadź jich potomnicy katholſkej cyrkwi ſo pozhubja. A hdy by tež to
njebyło, naſchomu ſerbſkomu ludej ſo zhubja. Kak wjele je w Dreždźanach
a wokołnoſcźi wobydlerjow, kotſiž ſu pſcheněmcženi Serbja! — A hdyž ſo
wrócźa, zawěſcźe domiznje wužitk njepſchinjeſu. Cuze waſchnjo, cuze
wopacžnoſcźe pſchinjeſu ſobn, kotrež dobre ſerbſke waſchnjo kaža.
Někotrežkuli wulke hroznoſcźe a złóſcźe bychu w Serbach hiſchcźe
njeznate byłe, njebychu=li je Serbja z cuzby pſchinjeſli! — W tutym
naſtupanju je wojeŕſtwo doſcź ſylne, zo ſerbſcy ſynojo wot tam
něſchtožkuli njedobre ſobu pſchinjeſu (a tomu ſo njehodźi wuwinycź):
njetrjebaja hiſchcźe ſtarſchi ſwojich ſynow na ſłužbu po nje ſłacź.

Tajke kaženjo cyłoho ludu, kotrež ſłužowni z cuzby ſobu pſchinjeſu,
ſchkodźi woſebje kſcheſcźanſkomu rjadej, w kotrymž maja ſłužowni ſwojim
hoſpodarjam poddacźi bycź. Hordoſcź, ſwojohłownoſcź, ſamopaſchnoſcź a
njepoſłuſchnoſcź njebychu dobry rjad mjez Serbami zběhali, hdy bychu je
z cuzby njepſchiwlekli. A hdy by ſtare ſerbſke waſchnjo, kotrež je runje
tohodla prawe, dokelž je kſcheſcźanſke, a po kotrymž ſu ſłužowni jenož
ſłužowni, poddacźi a nicžo wjac, hoſpodarjo pak nic knježa, ale kaž
ſtarſchi ſwojich poddatych, hiſchcźe połnje płacźiło: zawěſcźe bychu tež
ſłužowni zbožowniſchi byli, hacž nětko ſu.

Tole, myſlu ſebi, ſu hłowne winy, kotrež pſchecźiwo tomu rycža, zo
ſtarſchi ſwoje dźěcźi za Dreždźany na ſłužbu dawaja. Pſchidawam wſchak,
zo tež tam ſu krucźi a ſwědomicźi knježa a to woſebje we Dreždźanach,
hdźež ſnadź jena holca ſama za ſłužownu ſo pſchiſtaji, abo hdźež ſu
katholſcy knježa, kiž ſami ſwěrnje po ſwojej wěrje žiwi tež ſwojich
poddatych k tomu maja. Tež ſnadź we prjedawſchich cžaſach je ſtrachow
mjenje było, hdyž ſu tam nětcžiſchi ſtarſchi ſłužili; tola tajke
wurjadne pſchikłady ſu jara žadne, a ſtrachow a ſchkodow za naſchich
młodźencow a knježny je tam dźeń a wjac.

Schto nětko z toho ſcźěhuje, lnby cžitarjo? Sy-li z „Krajanom”
ſpóznawał, kak ſchkódne je dotalne waſchnjo, mjez Serbami tak wſchědne,
zo ſwoje dźěcźi za Dreždźany na ſłužbu dawaja: dha cžiń nětko po tutym
ſpóznacźu, zdźerž ſwoje dźěcźi w domiznje a radź podobnje tež druhim.
Njejſy=li pak to hiſchcźe ſpóznał, daj ſo k najmjeńſchomu napominacź a
praſchej ſo ſwojich duchownych, ke kotrymž maſch dowěru, wo radu: ſym
pak ſebi trochu wěſty, zo tebi podobnje praja, kaž tudy „Krajan.”
Poſlednje ſłowo wo tntej naležuoſcźi dyrbi bycź: duſchu ſwojich dźěcźi
dyrbiſch tola njewuprajicźe wyſche wažicź dyžli wſchón cžaſny wnžitk:
„Schto pomha cžłowjekej, byrnje cyły ſwět dobył a ſchkodu cźerpi na
ſwojej duſchi?”

* * *

Pſchiſpomnjenjo. So rozemi, zo tudy rycžaue njeje pſchecźiwo tomu, zo
bychu ſo Serbja njewnwucžowali a w cuzbje wucžbu njepytali, kotruž doma
nimaja. Chceſch=li ſwoje dźěcźi lěpje a dale rozwucžicź dacź hacž ſo to
w połdujowſkej ſchuli na wſach hodźi, daj je do budyſchinſkeje
měſchcźanſkeje cyłodźeńſkeje abo druheje wyſchſcheje ſchule, do
realneje, rataŕſkeje abo pſchekupſkeje, ale ſtaraj ſo, zo twoje dźěcźi
pod ſwědomitym dohladom a wobkedźbowanjom woſtanu!

Drobnoſtki.

Praſchiwe wowcy.

Bohaty kubleŕ mějeſche wowcžerja, kiž jomu joho wowcy hacž na najlěpje
paſeſche a ſo na wſchě móžne <pb n="40"/>waſchnjo za ſkót ſtaraſche;
ženje hiſchcźe njebě tak ſchwarnoho wowcžerja měł. Bohužel pak mějeſche
tutón wulku hroznoſcź na ſebi: bě to zły jazyk, kotryž kóždu khwilu
ſakry, klecźa, łžě, bohahanjenja a plampanja z horta ſypaſche. Joho
dobry a kſcheſcźanſcy zmyſleny knjez bě jomu to hižo jara huſty
porokował a zakazował, zo by tola joho dźěcźi, kotrež huſto tajke joho
rycže ſłyſchachu, z tym njeſkazył a njezawjedł; haj knjez jomu
hrožeſche, zo joho ze ſłužby puſchcźi, jeli ſo njepolěpſchi. Toho drje
ſo wowcžeŕ bojeſche a to na žane waſchnjo njepſchejeſche, dokelž bě
ſłužba jara dobra; tola njepolěpſchi ſo. Hdyž tak jenoho dnja zaſy runje
pſched knjezowymi dźěcźimi wſchě móžne ſakry a plampanja wuſtorkowaſche,
pſchiſtupi nadobo knjez. Běchu pak tehdom ſkoro wſchě wowcy na złu
prachu ſkhorjełe. Duž wza knjez ſwojoho wowcžerja ſobu do wowcžernje a
praſcheſche ſo tam, kak dha ſo ma, zo ſu wſchitke wowcy tajke? Wowcžeŕ
wotmołwi: „Nó, to drje je jena wowca druhu natykła.” — „Hlej”, wotmołwi
knjez, „kaž je tudy jena wowca druhu natykła, tak natykujeſch ty ze
ſwojimi złymi a njekhmanymi rycžemi, kotrež woſtajicź njechaſch,
wſchitke moje dźěcźi; tohodla wzmi tudy twoju mzdu a wopuſchcź z dobom
mój dom!” — Hdy bychu tola wſchitcy hoſpodarjo ze złymi a njeknicžomnymi
cželadnikami tak cžinili, ſwoje dźěcźi bychu pſched mnohimi hrěchami
zakitali; a tež tajcy bohazabycźiwi cželadnicy bychu ſkerje do ſo ſchli,
hdy bychu na poſledku ſwojoho hroznoho waſchnja dla žaneje khmaneje
ſłužby wjac njedoſtali.

„Schtóž was zacpěje, zacpěje mje.“

Spodźiwna ſmjercź ſta ſo w lěcźe 1873 w Lucernje we Schwajcaŕſkej.
„Njewěriwy nacionalny rada ♣Dr.♠ Büeler pſchińdźe pſched něſchto
njedźelemi do zhromadźizny ſtarokatholikow a praji: „Moji knježa, mam
wjeſołe powjeſtwo wozjewicź: 14. hapryla budźe Solothurnſki biſkop ze
ſwojoho wobydlenja wuhnaty.” Rano na tymſamym dnju, hdyž mějeſche biſkop
wot policajow ze ſwojoho wobydlenja wjedźeny bycź, bu tež poſoł
„wjeſołoho poſelſtwa” za ſtarokatholſkich, ♣Dr.♠ Büeler, hako cźěło ze
ſwojoho domu njeſeny.” (Tak piſaſche „Kölniſche Volkszeitung” 5. meje
1873.)

Podobny pſchikład.

Cžródka młodych njepſchecźelow duchownych zrycžachu ſebi, zo dyrbi ſo
jedyn z nich khory pocžinjecź a do łoža lehnycź, ſpody poſleſchcźa pak
dyrbi piſtolu pſchihotowanu měcź; druzy chcychu měſchnika powołacź „ke
khoromu,” a hdy by tón potom ſam był z „khorym,” dyrbjeſche tón joho
zatſělicź. Wſcho ſo ſta, kaž bě wotrycžane. Měſchnik tu je, a druzy
wuńdu ze jſtwy. Nětk ſtupi měſchnik k łožu, njedóſtanje pak žane
wotmołwjenjo. Zběhnje trochu poſleſchcźo — a widźi cžłowjeka z hroznje
ſcźehnjenym woblicžom, proſtymaj wocžomaj, a w rucy piſtolu dźeržacoho —
złóſtnik bě morwy. (Südtirol. Volksbl. 1864.)

Praſcheńcžko.

Luby „Krajano!” Je dowolene, w poſcźe na dźěławych dnach „wulke kołbaſy”
abo „wulke wobjedy” dźeržecź? Wotmołwjenjo: To njemóže dowolene bycź,
dokelž ſu pſchez cyły póſt wſchitke dźěławe dny tajke póſtne dny, zo
ſmědźa ſo ludźo, kiž cźežke dźěło nimaja a ſu pſchez 21 lět, za dźeń
jenož jedyn krócź doſpołnje naſycźicź, na wulkich kołbaſach a podobnych
pſchiležnoſcźach pak ſo to wjac krócź ſtanje a nicžo ſo njedźěła.

Holcy kedźbujcźe!

Wójny, kaž je znate, njepſcheſtajnje tyſacy młodych a ſylnych mužſkich
žeru. Zo by nětko runowaha mjez mužſkimi a žónſkimi z tym kažena
njebyła, ſu reje wunamakali, kiž z najmjeńſcha runje tak wjele holcow na
mary mjetaju, kaž kule we wójnje mužow morja. Pſchetož njemdre rejwanjo
tež ſtrowych młodych holcow w horcym z prochom napjelnjenym powětſe je
runje tak ſtraſchne kaž tſělny proch a wołoj.

Anekdota ze žiwjenja Piuſa ♣IX.♠

We prěnich lětach bamžiſtwa Piuſa ♣IX.♠ rejwaſche Fanny Elßler we Romje
a namaka njeſměrne ſpodobanjo. Jeje cžeſcźowarjo wobzamknychu, zo
chcedźa jej wopomnjecźo dacź a wuzwolichu za to złoty ławrjencowy wěnc,
kotrohož płacźiznu, 12,000 lirow (9600 mark) za 48 hodźinow
nahromadźichu. Hdyž pak chcychu tónle wěnc pſchepodacź, ſtrachowachu ſo
trochu a proſchachu bamža k tomu za dowolnoſcź měnicy, zo je Fanny
Elßler jara pobožna a dobrocźiwa. Bamž wotmołwi deputaciji: „Njezwolu
ani do toho ani to za dobre njeſpóznaju, njecham ſo tola waſchomu
wotmyſlenju ſpjecźicź. Zda pak ſo mi, zo we wuzwolenju dara zbožowni
byli njejſcźe. Po mojim jednorym měnjenju hako měſchnika pſchihodźi ſo
wěnc jenož za poradźene dźěło hłowy a nic za nohi.” — Pſchepodachu pak
tola wěnc Elßler=owej, a ta, kiž bě wo bamžowych ſłowach ſłyſchała,
pſcheda złoty wěnc a rozdźěli pjenjezy do khudych měſta. Hdyž někotry
cžas pozdźiſcho Pius ♣IX.♠ jenoho ſobuſtawa tamneje deputacije zetyka,
praji jomu: „Prawje derje ſcźe cžinili; wona pak je pokazała, zo ma w
nohomaj wjac rozoma, hacž wy we hłowje.”

[1] ⁾ ♣Veritas et vel unius salus animæ plus valent, quam qualescunque
respectus humani! „Quicunque voluerit amicus esse hujus sæculi, inimicus
Dei constituitur.“ (Jac. 4, 4.)♠ Naſtawk wotradźa wot měſchanych
mandźelſtwow z katholſkoho ſtejiſchcźa, runje kaž tež proteſtantſcy
duchowni a jich ſynody ſwojim ze ſwojoho ſtejiſchcźa wotradźeja. Pſched
něſchto lětami je bjez druhimi proteſtantſke konſiſtorium w Barlinje
kruty rozkaz wo tym wozjewiło.
